Dar es Salam

Dar es Salam (arabça: Dār as-Salām — «Tinçlik uyi») — Tanzaniyaning eng yirik şahri va moliyaviy markazi, Dar es Salam viloyatining ma'muriy markazi. Şahar Hind okeani sohilida, Suahili qirğoğida joylaşgan. Manbalarda şaharning nomi «Dorussalom» şaklida ham berilgan.

19-asrda hozirgi şahar örnida Mzizima baliqçilar qişloği bölgan. Zanzibar sultoni Majid ibn Said şaharni bunyod etgan: özbekça manbada bu 1862 yil deb körsatilgan, rus va ingliz manbalarida esa şahar qurilişi 1865 yoki 1866 yilda boşlangani aytilgan (rus manbasida 1862 yilda sulton saroy qurilişini boşlagani qayd etilgan). Majid ibn Said vafotidan (rus manbasida 1871, ingliz manbasida 1870 yil) söng şahar rivoji sekinlaşgan.

1887 yilda Germaniya Şarqiy Afrika kompaniyasi şaharni egallab, şu yerda idora oçdi. 1891 yildan şahar Germaniya Şarqiy Afrikasining ma'muriy markazi böldi. 1900-yillarning boşida Markaziy temir yöl qurilişi şahar ösişiga yordam berdi. Birinçi jahon uruşi davrida şahar inglizlar qöliga ötdi (özbekça manbada 1919, rus va ingliz manbalarida 1916 yil), keyin Angliyaning Tanganika mandati ma'muriy markazi böldi.

Ikkinçi jahon uruşidan keyin şahar tez ösdi. 1961 yil dekabrda Tanganika mustaqillikka erişgaç, Dar es Salam uning poytaxti böldi; 1964 yilda Tanganika va Zanzibar birlaşib Tanzaniyani taşkil etgandan keyin ham poytaxt bölib qoldi. 1973–1974 yillarda poytaxtni mamlakat markazidagi Dodomaga köçiriş qarori qabul qilindi; köçiriş yakunlaniş yili manbalarda turliça körsatilgan (1993 yil — özbekça, 1996 yil — ingliz manbasi, rus manbasida 1996 yilda parlament köçgani aytilgan). Hukumat idoralarining köpçiligi hanuz Dar es Salamda joylaşgan.

1967 yilda e'lon qilingan ujamaa siyosati odamlarni şaharlarga köçmay, sotsialistik qişloqlarda qolişga undagani sababli şahar ösişiga tösqinlik qilgan.

Şahar Hind okeanining tabiiy qöltiği böyida, ba'zi joylarda qumli plyajlar bilan, 6°48′ j. k., 39°17′ ş. u. atrofida joylaşgan. Viloyat beş tumandan iborat: şimolda Kinondoni, markazda Ilala, janubda Ubungo va Temeke, şarqda Kurasini estuariysining narigi tomonida Kigamboni.

Iqlimi subekvatorial (ingliz manbasida — tropik savanna). Yillik yoğin miqdori manbalarda turliça: 1500 mm (özbekça) va taxminan 1150 mm (inglizça). Yilda ikki yomğirli fasl böladi: asosiy yomğir mavsumi mart–may (inglizça manbada aprel–may), qisqa mavsum noyabr–dekabr.

Aholi soni manbalarda turliça: 1998 yilda 1,7 mln (özbekça), 2016 yilda 4 715 000 (rusça), inglizça manbada esa 7 mln dan ortiq. Şahar dunyoda eng tez ösayotgan şaharlardan biri; rus manbasiga köra, yillik ösiş 4,39 %. Mahalliy aholi — zaramo xalqi. Ingliz manbasi taxminiga köra, 2030 yilgaça aholi 10 mlndan oşişi mumkin.

Şahar mamlakatning iqtisodiy markazi va Hind okeani sohilidagi eng yirik porti. Port Uganda, Ruanda, Burundi, Kongo Demokratik Respublikasi, Zambiya va Malavi kabi dengizga çiqişi yöq mamlakatlarga xizmat qiladi. Şahar avtomobil va temir yöl tuguni; Tanzam temir yöli portni Zambiya bilan boğlaydi, Zambiyaga neft quvuri ham ötkazilgan. Xalqaro aeroport mavjud, Air Tanzania aviakompaniyasining boş idorasi şu yerda.

Sanoatda neftni qayta işlaş, sement, avtomobil yiğiş, töqimaçilik, oziq-ovqat, tamaki, poyabzal, sovun, böyoq, mebel, metall, şişa va yoğoç buyumlari işlab çiqariladi; kemasozlik rivojlangan, baliq ovlanadi. 2000-yillarda quriliş tarmoği va Dar es Salam fond birjasi kengaydi.

Şahar Tanzaniyada san'at, moda, media va kino markazi hisoblanadi. Binolarning aksariyati mustamlaka davrini aks ettiradi va suahili, ingliz, nemis hamda osiyo uslublarida qurilgan. Eng qadimgi binolardan biri — 1866–67 yillarda Majid ibn Said qurdirgan Eski Boma. Azania Front lyuteran çerkovi (1899–1902), Avliyo Iosif katolik sobori va Ocean Road kasalxonasi ham dastlabki tarixiy binolar qatoriga kiradi. Şahar yaqinida 13-asrda qurilgan masjid qoldiqlari saqlangan.

Şaharda Tanzaniya Milliy muzeyi (1934 yilda asos solingan), botanika boği, Dar es Salam universiteti va Ardxi universiteti joylaşgan. Kariakoo — savdo hududi va bozor. PSPF Tower (2015) va Tanzaniya portlari boşqarmasi (TPA) minorasi (2016) şahar osmon çiziğidagi baland binolardandir. Dar es Salam Samsun (2007) va Gamburg (2010) bilan qardoş şaharlardir.