Vellington

Vellington (inglizça: Wellington) — Yangi Zelandiya poytaxti. U Şimoliy orolning janubi-ğarbiy uçida, Kuk böğozi böyida joylaşgan va Vellington mintaqasining ma'muriy markazi hisoblanadi.

Maori oğzaki rivoyatiga köra, mintaqani dastlab sayyoh Kupe kaşf etgan va örgangan. Keyinroq bu yerda Rangitane va Muauupoko kabi maori qabilalari yaşagan; 19-asr boşida ularni şimoldan kelgan qabilalar siqib çiqargan.

Yevropaliklar manzilgohi 1840-yilda vujudga kelgan. Material 3ga köra, Yangi Zelandiya kompaniyasining oldingi guruhi 1839-yil 20-sentabrda “Tory” kemasida yetib kelgan, 22-yanvar 1840-yilda “Aurora” kemasida 150 nafar köçmançi keldi. Ular dastlab Hutt daryosi quyilişidagi Petonega joylaşgan, biroq joy botqoq va suv bosadigan bölgani uçun köpçiligi bandargoh narigi tomonidagi Torndonga köçgan. Şaharning dastlabki rejasini kompaniyaning birinçi boş yer ölçovçisi kapitan Uilyam Meyn Smit işlab çiqqan. Rus tilidagi maqolada esa şahar Hutt daryosi toşqinlari tufayli janubroqqa köçirilgani aytiladi.

Şahar Artur Uelsli, Vellington gersogi şarafiga atalgan; nom 1840-yil noyabrida berilgan. 1865-yilda Vellington Oklend örniga Yangi Zelandiya poytaxti böldi. Poytaxt maqomi qonun bilan emas, konstitutsiyaviy odat bilan belgilangan. Hukumat, parlament, Oliy sud va davlat xizmatlarining aksariyati şu yerda joylaşgan.

Şahar Kuk böğozi va Remutaka tizmasi oraliğida joylaşgan. Aniq kenglik 41°17′ janubiy bölib, u suveren davlatlar poytaxtlari içida eng janubdagisidir. Şimolda Kapiti qirğoği plyajlari, şarqda Remutaka tizmasi bor. Rus tilidagi maqolaga köra, şaharning maydoni 289,9 km², unda 102 ta park va dam oliş joyi mavjud.

Yangi Zelandiya Avstraliya va Tinç okean litosfera plitalari çegarasida joylaşgani uçun bu yerda zilzilalar tez-tez böladi. 1855-yildagi Vayrarapa zilzilasi mamlakat qayd etilgan tarixidagi eng kuçlilaridan biri bölgan (magnitudasi kamida 8,2 deb baholanadi). 2016-yil 14-noyabrdagi Kaykura zilzilasidan keyin markaziy iş tumani va universitet bir kunga yopilgan; zarar körgan binolarning 65 foizi Vellingtonga töğri kelgan.

Iqlimi dengiz iqlimi. Yanvarning örtaça harorati 16–17 °C, iyulniki 8–9 °C (manbalarda biroz farq qiladi), yillik yoğin 1445 mm. Kuk böğozining torligi sababli şahar kuçli şamollarga duçor böladi; uni “Şamolli Vellington” deb ham ataşadi.

Özbekça manbada aholisi 335,5 ming kişi (1996) deb berilgan. Rus tilidagi maqolada 2007-yil ma'lumotlariga köra şahar zonasida taxminan 460 ming, Vellington şahrining özida 190 500 kişi yaşagani aytiladi. Ingliz tilidagi maqolada 2025-yil iyun holatiga köra şahar urbanizatsiyalaşgan hududida 209 800, kengroq metropoliten hududida 433 900 kişi qayd etilgan.

Rus tilidagi maqolaga köra, yevropaliklar aholining taxminan 70,2 foizini, maorilar 7,8 foizini taşkil etadi. Asosiy muloqot tili — ingliz tili.

Ingliz tilidagi maqolaga köra, iqtisodiyot asosan xizmat körsatişga asoslangan: davlat boşqaruvi, moliya, biznes xizmatlari va kino sanoati. Vellington — mamlakatning asosiy dengiz portlaridan biri, uni Rongotaidagi xalqaro aeroport xizmat qiladi. Özbekça manbada oziq-ovqat, maşinasozlik, metallurgiya, yoğoçsozlik, qoğoz va yengil sanoat korxonalari sanaladi; göşt, jun, yoğ va sut mahsulotlari çetga çiqariladi.

Vellington Yangi Zelandiyaning madaniy markazi sifatida tilga olinadi. Şaharda universitet, milliy muzey, milliy rasmlar galereyasi, teatrlar va botanika boği bor. Rus tilidagi maqolaga köra, “ari uyasi” deb ataladigan dumaloq parlament binosi, eski hukumat saroyi (yirik yoğoç binolardan biri), Muqaddas Pavel sobori va 25 gektarlik botanika boği e'tiborni tortadi. Vellington funikulyori turistik belgilardan biri bölib, Lambton sohilidan Kelburngaça 120 m balandlikka kötariladi. Şaharda “Oskar” mukofoti olgan Weta Digital maxsus effektlar studiyasi joylaşgan.