Oqbeşim
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Oqbeşim (Ak-Beşim) — Qirğizistonning Çu vodiysidagi qadimiy şahar harobasi. Uning qoldiqlari erta örta asrlarda Buyuk ipak yölida bölgan Suyab (Ordukent) şahri bilan boğlanadi.
Tarixi
13Suyab 5–6-asrlarda ipak yölidagi suğd savdogarlarining eng şarqiy manzilgohlaridan biri sifatida vujudga kelgan. Nomi Çu daryosining eroniy tilli qadimgi nomidan olingan. 629-yilda uni xitoylik sayyoh Syuanszan ziyorat qilib, tasvirlagan; u tuproği tariq va uzum yetiştirişga qulay ekanini qayd etgan.
Ğarbiy turk xoqonligi ajralib çiqqaç, Suyab uning poytaxtiga aylangan. Suğdiylar xoqonlikning iqtisodiy farovonligini, turklar esa xavfsizligini ta'minlagan. 648—719-yillarda şahar Tan imperiyasining ğarbdagi mustahkam punktlaridan biri bölgan, Anksi himoyalanuvçi hududining «Tört garnizoni» qatoriga kirgan. Rus va ingliz tilidagi manbalarga köra, 679-yilda bu yerda xitoy qal'asi qurilgan. 719-yildan keyin şahar turgeşlarga berilgan, keyinroq yana Tan garnizoni joylaşgan, 766-yildan söng qarluqlar qöliga ötgan. 787-yilda xitoyliklar çiqib ketgaç, şahar haqida yozma ma'lumotlar kam. «Hudud al-olam» asarida u 20 ming aholili şahar sifatida tilga olingan. Suyab Balasoğun qurilişi munosabati bilan 11-asrda taşlab ketilgan.
Xitoy manbalariga köra, şoir Li Bo Suyabda tuğilgan; ingliz tilidagi Vikipediya buni «ba'zi ma'lumotlarga köra» deb keltiradi.
Geografiyasi
13Oqbeşim Çu vodiysida, Töqmoq şahri yaqinida joylaşgan. Masofa manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada Töqmoqdan 12 km janubi-ğarbda, rusça Vikipediyada 6 km janubi-ğarbda, inglizça Vikipediyada 8 km ğarbiy-janubi-ğarbda; inglizça Vikipediya Bişkekdan taxminan 50 km şarqda deb ham körsatadi.
Arxeologik tadqiqotlar
131894-yilda V. V. Bartold harobani Qoraxoniylar poytaxti Bolasoğun deb taxmin qilgan. 1938—40-yillarda A. N. Bernştam qisman qazişma işlari olib borgan. 1953—54-yillarda L. R. Kizlasov şahristonning madaniy qatlamida 4 quriliş davrini aniqlagan. Arxeologik ma'lumotlar şahar hayoti 10–11-asrlarda töxtaganini körsatdi, şuning uçun Bolasoğun bilan bir joy deb hisoblaş notöğri bölib çiqdi. Şahar şahriston, ark va mustahkamlangan rabodni öz içiga olgan, köçmançilar hujumidan himoya uçun «Uzun devor» qurilgan; majmuaga Kiçik Oqbeşim qal'asi ham kirgan.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Arxeologik hudud taxminan 30 gektarni egallaydi. Bu yerdan buddaviy ibodatxonalar, 7-asrga oid nestorian çerkovi va qabristoni, zarduştiylik ossuariylari, turkiy balballar, Budda haykallari va stelalar topilgan. Nestorian çerkovi Qirğiziston hududidagi eng qadimgi xristian yodgorligi hisoblanadi. Manixeylik ham tarqalgan. Ehtimol, 10-asrga oid, suğd va uyğur yozuvidagi devoriy suratlari bölgan monastir ham bölgan. 2014-yilda harobalar «Ipak yöllari: Çanan—Tyanşan yölagi» YUNESKO Jahon merosi obyektining tarkibida röyxatga kiritilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Oqbeşim // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/669 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAOqbeşim. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/669
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/669
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q413452wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q7071wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.