Konstantinopol

Konstantinopol — hozirgi Istanbul şahrining tarixiy nomi. Şahar Rim, Vizantiya, Lotin va Usmonli imperiyalariga poytaxt bölgan.

Şahar Konstantin I tomonidan 324-yilda Vizantiy nomli qadimiy yunon şahri örnida asos solingan. Inglizça Vikipediyaga köra, Vizantiy miloddan avvalgi 657-yil atrofida Megara mustamlakaçilari tomonidan barpo etilgan. Şahar dastlab «Nova Roma» («Yangi Rim») deb atalgan, keyinçalik asosçisi şarafiga Konstantinopol («Konstantin şahri») nomini olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u 330-yil 11-mayda tantanali ravişda bağişlangan va olti yil davomida qurilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, bir qator tadqiqotçilar poytaxt köçirilgan sanani aynan şu kun deb hisoblaydi, biroq V. V. Serov şaharning poytaxtlik maqomi bosqiçma-bosqiç şakllanganini körsatgan.

395-yilda Rim imperiyasi Ğarbiy va Şarqiy qismlarga bölindi. Yustinian davrida (527—565) şaharda 532-yilgi «Nika» qözğolonida Ayasofya yonib ketdi, söng imperator uni qayta qurdirdi. 544-yilda Yustinian vabosi aholining 40 foizini qirib yuborgan, 557-yilda kuçli zilzila bölgan. 666—950-yillar oraliğida şahar arablar, bolgarlar va ruslar tomonidan bir neça bor qamal qilindi. 1054-yilda xristian çerkovi bölinganda Konstantinopol pravoslav markaziga aylandi.

1204-yilda törtinçi salib yurişi iştirokçilari şaharni talon-taroj qildi va u 1204—1261-yillarda Lotin imperiyasi poytaxti böldi. 1261-yilda vizantiyaliklar genuyaliklar yordamida şaharni qaytarib oldi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Rumeli qal'asi 1452-yilda qurilgaç, şaharning taqdiri hal böldi. 1453-yil 29-mayda uni sulton Mehmed II egalladi va şahar Usmonli imperiyasi poytaxtiga aylandi. Inglizça Vikipediyaga köra, u 1922-yilda sultonlik tugatilguniga qadar poytaxt bölib qoldi; özbekça Vikipediyada 1923-yil körsatilgan.

Şahar Yangi Rim, Ikkinçi Rim va Vasileusa («Şaharlar malikasi») kabi nomlar bilan ham atalgan. Turkça «Istanbul» nomi yunonça «eis tin Polin» («şaharga», «şaharda») iborasidan kelib çiqqan va 10-asrdan arab hamda boşqa tillarda uçraydi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, şahar 1930-yilda rasman Istanbul deb özgartirilgan. Slavyan tillarida «Tsarigrad» nomi işlatilgan.

Şahar Yevropadagi Frakiya yarim orolining janubi-şarqiy uçida, Oltin Şox körfazi va Marmar dengizi oraliğida joylaşgan edi. Şarqda Bosfor böğozi va Anadoludagi qadimiy şaharlar, şimolda Galata qal'asi, janubi-şarqda Şahzoda orollari bölgan. U ikki qit'a (Yevropa va Osiyo) hamda ikki dengiz (Örta yer va Qora dengiz) örtasidagi darvoza hisoblangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Oltin Şox va Marmar dengizi oraliğidagi örni mudofaa devorlari kerak bölgan maydonni qisqartirgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 5-asr örtalaridan 13-asr boşigaça Konstantinopol Yevropadagi eng yirik va boy şahar edi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Yustinian davrida aholi yuz minglab kişini taşkil etgan. Hozirgi Istanbulda 16 million nafardan ortiq aholi yaşaydi.

Şahar yirik savdo yöllari kesişgan joyda bölib, Şarq va Ğarb örtasida iqtisodiy, savdo va madaniy aloqalarni boğlovçi markazga aylangan. 11–12-asrlarda genuyaliklar va venetsiyaliklar savdoda ustunlikni qölga kiritib, Galatada joylaşdi. Lotin imperiyasi davrida iqtisodiy hukmronlik venetsiyaliklar qöliga ötgan.

Şahar Ayasofya, Imperator saroyi, Ippodrom, Oltin darvoza va Feodosiy devorlari bilan maşhur bölgan. Feodosiy devorlari ikki qatordan iborat bölib, oldida xandaq bölgan. Ayasofya Yustinian davrida qayta qurilib, uzoq vaqt xristian dunyosidagi eng katta ibodatxona bölib qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 5-asrda taşkil etilgan Konstantinopol universitetida 100 mingdan ortiq jildli imperator kutubxonasi bölgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 6-asrga oid «Yerebatan saroyi» er osti sardobasi hozir ham saqlanib qolgan.