Seleucia-Ctesiphon

Al-Mada'in (arabça: «şaharlar») — hozirgi Iroq hududida, Dajla (Tigr) daryosi böyida joylaşgan qadimiy yirik şahar. U Ktesifon va Seleukiya qadimiy şohlik markazlari oraliğida joylaşgan bölib, arablar bu nomni Sosoniylar poytaxti Ktesifonning sinonimi sifatida ham işlatgan.

Afsonaga köra, şaharni afsonaviy eron şohlari Tahmuras yoki Huşang qurib, Kardbandad deb atagan; keyinçalik uni şoh Zab, Makedoniyalik Iskandar va Sosoniy hukmdor Şopur II qayta qurgan. Boşqa rivoyatda al-Mada'in beş (yoki yetti) şahardan iborat bölgan: Aspanbur, Veh-Ardaşir, Hanbu Şopur, Darzanidan, Veh Jondiu-Xusrav, Navinabad va Kardakad.

Sosoniylar davrida Ktesifon sezilarli kengayib, katta şaharga aylangan; yahudiylar uni Mahoza deb atagan. 495-yilda Kavad I davrida Mahozada ekzilarx Mar-Zutra II boşçiligida yahudiylar qözğoloni böldi va yahudiy davlati yetti yil, 502-yilgaça davom etdi; Kavad Mar-Zutrani mağlub qilib, Mahoza köprigida xoçga mixlatgan. 540-yilda Xusrav I Antioxiyadan olib kelingan asirlarni Aspanburning janubiga joylaştirdi; bu joy Veh Antiok Xusrav, mahalliy aholida Rumagan, arablarda ar-Rumiya deb atalgan. Xusrav II davrida yangi qişki qarorgoh Dastagerd maşhur bölgani sababli al-Mada'in şuhrati qisman pasaydi. 628-yilda boşlangan vabo Xusravning öğli va vorisi Kavad II ni ham olib ketdi.

636-yilda arablar Qodisiya jangida Sosoniylarni mağlub etib, Ktesifonga hujum qildi. Sa'd ibn Abu Vaqqos kelganida şahar Sosoniy oila, aslzodalar va qöşin qoçgani tufayli böş edi; xazinadan köp boyliklar qölga kiritildi. Salmon Forsiy 656/7-yilda al-Mada'inda dafn etilgan. 687/8-yilda xorijiylarning azoriqa guruhi şaharga hujum qilib, aholini qirğin qildi.

750-yilda Abbosiylar al-Mada'inni egalladi. 755-yilda xalifa al-Mansur buyruği bilan Oq saroy vayron qilindi: u yangi şahar — 762-yilda yakunlangan Bağdodni qurmoqçi edi. Bağdod barpo etilgaç, al-Mada'in tanazzuli tezlaşib, aholining köpi u yerga köçdi. Xalifalar al-Mu'tadid va al-Muqtafiy Bağdoddagi Toj saroyi uçun al-Mada'indan quriliş materiali olib, uni yanada xarob qildi. Keyingi asrlarda şahar Buvayhiylar (945-yildan) va saljuqiylar (1055-yildan) hukmronligi ostida böldi. 1199-yilda masjid qurilişi yuzasidan yahudiylar bilan musulmonlar örtasida nizo çiqib, xalifa an-Nosir sinagogani vayron qildirdi. Salmon Forsiy maqbarasi Usmonli sultoni Murod IV davrida ta'mirlangan, 1904–1905-yillarda yana ta'mirlangan.

Şahar Dajla böyida joylaşgan. Şarqiy qismi arab manbalarida «Eski şahar» deb atalib, u yerda Sosoniylarning Oq saroyi bölgan. Janubiy qismi Aspanbar nomi bilan saroy zallari, boyliklari, öyinlari, otxonalari va hammomlari bilan maşhur edi. Ğarbiy qismi Veh-Ardaşir (örta forsça: «Ardaşirning yaxşi şahri») deb atalgan; yahudiylar uni Mahoza, xristianlar Koxe, arablar Behrasir deb bilgan. Uning janubida Valaşobod joylaşgan.

Sosoniylar davrida aholi aralaş bölib, arameylar, forslar, yunonlar va ossuriyaliklardan iborat edi; xristianlik, yahudiylik va zarduştiylik, şuningdek moniylik tarqalgan. Veh-Ardaşirda köp boy yahudiylar yaşagan va u Şarq çerkovi patriarxining qarorgohi edi. Arablar istilosidan keyin aholining köpi şahardan qoçdi; Siffin jangidan söng forslar aholisi yöqolgan. Dastlabki islom davrida aholi Kufa va boşqa joylardan kelgan arab qabila yetakçilari hamda taniqli musulmon oilalaridan iborat böldi. Aholining bir qismi Basra, Kufa, Vosit va Bağdodga köçgan, boşqa şaharlardan esa al-Mada'inga kelganlar ham bölgan.

Sosoniylarning Oq saroyi şaharning eng qadimgi qismida bölgan. 790-yilda patriarx Timotiy I al-Mada'inda kasalxona qurgan. Salmon Forsiy maqbarasi şaharda saqlanib kelgan.