Mari

Mari (1937-yilgaça — Marv) — Turkmanistondagi şahar, Mari viloyatining markazi. U Murğob daryosi va Qoraqum kanali böyida joylaşgan va mamlakatning törtinçi yirik şahri hisoblanadi.

Şahar nomi qadimiy Marv şahridan olingan. Qadimiy Marv Buyuk Ipak yölidagi voha şahri bölgan; 13-asrda möğullar uni vayron qilgan, keyinçalik qayta tiklangan, 19-asrda esa köçmançi taka qabilalari tomonidan yana vayron qilingan. Mari 1884-yilda Rossiya imperiyasi tomonidan harbiy-ma'muriy post sifatida taşkil etilgan. Rus tilidagi manbada u taka qal'asi örnida, qadimiy Marvdan 30 km ğarbda ttaşkil etilgani, özbek tilidagi manbada esa qadimiy Marv qoldiqlari şahardan 30 km şarqda ekani aytiladi. 1918-yil avgustda Marv yaqinida Britaniya Hindiston armiyasining 40 panjoblik askari va ingliz zobitidan iborat otryad bolşeviklarga qarşilik körsatgan; bu Qrim uruşidan keyingi ingliz va rus qöşinlari örtasidagi birinçi töğridan-töğri töqnaşuv bölgan. Sovet davrida atrof paxta yetiştiriş markazi sifatida rivojlangan. 1937-yilda Marv Mari deb qayta nomlangan. 1968-yilda şahardan 20 km ğarbda Şodlik gaz koni topilgan. Turkmaniston mustaqilligidan keyin, 1992-yil 18-mayda Mari viloyat markaziga aylangan. 2000-yillarda yangi köçalar, turar-joy massivlari, aeroport terminali, teatr, kutubxona, muzey, masjid, stadion va boşqa obyektlar qurilgan. 2012-yilda şahar MDHning madaniy poytaxtlaridan biri deb e'lon qilingan.

Şahar Turon pasttekisligining janubi-şarqiy qismida, Murğob vohasida, Afğoniston toğlaridan boşlanuvçi Murğob daryosi deltasida joylaşgan. Janubidan Qoraqum kanali oqib ötadi. Iqlimi quruq kontinental: yanvarning örtaça harorati −2 dan +4 °C gaça, iyulniki +28 dan +32 °C gaça; yiliga 100–300 mm yoğin tuşadi.

1998-yilgi röyxatga olişda aholi 94 ming kişi bölgan; 2005-yilda 100 ming, 2017-yilda 120 mingga yaqinlaşgan. Özbekça manbada 2010-yil uçun 126,1 ming, rus va ingliz manbalarida 2022-yil uçun 167 027 kişi körsatilgan. Katta Sovet ensiklopediyasiga köra, 1973-yilda 67 ming (1897-yilda 8,5 ming, 1939-yilda 37 ming, 1959-yilda 48 ming) bölgan. Aholining asosiy qismini turkmanlar, ruslar, tatarlar va armanlar taşkil etadi.

Mari tabiiy gaz va paxta sanoatining yirik markazi, paxta, don, teri va jun savdosi markazi. Şaharda maşinasozlik, avtomobil ta'mirlaş, paxta tozalaş, könçilik, quriliş materiallari, azotli öğitlar va şakar zavodlari, şuningdek jun, gilam, kiyim, qandolat, mebel fabrikalari, pivo va sut zavodlari bor. Maşinasozlik zavodining neft nasoslari MDH hududiga va 20 dan ortiq davlatga eksport qilinadi. Şahardan 19 km masofadagi Mari GESi (1 million 250 ming kVt) Şodlik gazida işlaydi va respublika elektr energiyasining 80 foizdan köpini işlab çiqaradi. Marv vohasi taka gilamlarining vatani hisoblanadi, Mari ot fermasida esa Axaltaka zoti boqiladi. Şahar orqali Örta Osiyo temir yöli ötadi; şaharda avtovokzal, temir yöl vokzali va aeroport bor.

Mari kutubxonasi 2011-yil 20-oktabrda oçilgan; bino şarsimon, 42 metr balandlikda, 62 ustunli, uç million kitobga möljallangan va 600 öquvçini siğdiradi. Şaharda tarix-ölkaşunoslik muzeyi, teatr, madaniyat saroyi va Gurbanguli hoji masjidi mavjud. Rus tilidagi manbaga köra, 1900-yilda qurilgan Xudoning onasi himoyasi çerkovi ham bor, şahardan 30 km şarqda qadimiy Marv yodgorliklari joylaşgan. Futbol jamoasi — Marv F. K.