Barskoon

Barskoon (qirğizça: Barskoon) — Qirğizistonning Issiqköl viloyatida, Issiqköl kölining janubiy sohilida joylaşgan aholi punkti. Rus Vikipediyasiga köra, u Jeti-Öğuz tumanidagi Barskoon qişloq okrugining ma'muriy markazi.

Barskoon örta asrlarda muhim savdo punkti bölgan. Qadimgi Ipak yölining bir tarmoği şu yerdan ötib, balandligi 4284 m bölgan Bedel dovoni orqali Xitoyga olib borgan. Barskoonda qadimiy karvonsaroy xarobalari bor. Möğullar imperiyasi tugagaç va 1400-yillardan keyin Ipak yöli asta-sekin inqirozga yuz tutgaç, qişloq ahamiyatini yöqota boşlagan.

Rus manbasida qadimgi Barskhon haqida şunday deyiladi: unga oid dastlabki ma'lumotlar Ibn Xurdodbeh asarlarida (9-asr) uçraydi. Yuqori Barskhon Issiqkölning janubiy sohilida, Quyi Barskhon esa Taroz şahri yaqinida joylaşgan deb yozilgan. Fors tarixçisi Mahmud Gardiziy (11-asr) Yuqori Barskhonni qarluq qabilalari hududining markazi deb atagan. Rus Vikipediyasiga köra, u 8-asrda vujudga kelib, 13-asrgaça (Çingizxon bosqiniga qadar) mavjud bölgan, 10–12-asrlarda gullab-yaşnagan.

Zamonaviy qişloq Markaziy Osiyoning Rossiya tomonidan bosib olinişidan keyin harbiy post sifatida paydo bölgan. 1916-yilgi Urkun qözğolonida köp qirğizlar Barskoon vodiysi orqali Xitoyga ötişga urinib, Bedel va Sök dovonlarida halok bölgan; Sök («Suyak») dovoni nomi şu voqeadan kelib çiqqan. Sovet davrida Bedel dovonidagi çegara ötkaziş punkti yopilib, Barskoon va Sök dovoni orqali yangi yöl (hozirgi A364) qurilgan.

Nomi haqida: inglizça manbada nom örta asr manbalarida turli şaklda uçraşi aytiladi. Sabuktegin vasiyatnomasiga köra u Barskhon qabilasi (yoki joyi)dan bölgan; C. E. Bosvort xulosasida bu nom forsiyzabon hukmdor «Porsiyxon»dan kelib çiqqan deyiladi. Xalq etimologiyasi uni «bars» (qor qoploni) bilan boğlaydi. Rus manbasida esa qişloq nomi qadimgi Barskhondan kelib çiqqan degan farazga işora qilinadi.

Qişloq Barskoon vodiysining oğzida joylaşgan. Vodiy Issiqkölning janubiy sohilini Oloy-Bel yassi toğligi, Norin daryosining yuqori vodiysi va undan Şinjon hamda Xitoyning şimoli-ğarbi tomon boğlaydi. Qişloq ğarbdagi Bokonbayev va şarqdagi Qizil-Suv oraliğida A363 avtomagistrali böyida joylaşgan. Janubi-şarqdagi toğlarda örtaça balandligi taxminan 3600 m bölgan «sirt» — «alp sovuq çöli» hududi bor.

Rus Vikipediyasiga köra, 2009-yilgi röyxatda qişloqda 6912 kişi istiqomat qilgan. Inglizça Vikipediyada 2021-yilda aholi 9040 kişi deb körsatilgan.

1997-yilda Kumtor oltin koni oçilgaç, Barskoon vodiysidagi yöl konning asosiy yöliga aylangan. 1998-yil bahorida oltin qazib olişda işlatiladigan sianid taşigan yuk maşinasi yöldan çiqib, soyga qulagan; ifloslaniş natijasida köp turistlar dam olişni bekor qilib, Issiqköl atrofidagi turizm vaqtinça zarar körgan. Barskoon maşhur turistik joy bölib, bu yerda turizm kompaniyalari faoliyat yuritadi.

Barskoon soğlomlaştiriş va piyoda sayohat uçun qulay markaz hisoblanadi; vodiyda Barskoon şarşarasi bor, ot minib sayr qiliş mumkin. Yöl böyida postamentga örnatilgan sovet yuk maşinasi va Yuriy Gagarin byusti turadi. Ğarbdagi Tamga qişloğida 3–8-asrlarga oid buddaviy yozuvli «Tamga-Toş» toşi bor.

Maşhur kişilar: 11-asr olimi Mahmud Koşğariy bu hududda tuğilgan deb hisoblanadi. Ingliz manbasiga köra, uning otasi Husayn qişloq hokimi bölgan. U «Devonu luğotit turk» muallifi bölib, asarni 1072–1074-yillarda Bağdodda yozgan. Maqbarasi Şinjondagi Upal şahrida. Gaznaviylar sulolasi asosçisi Abu Mansur Sabuktegin ham 942-yilda şu yerda tuğilgan deyiladi.