Gelendzhik

Gelendzhik — Rossiyaning janubidagi Krasnodar ölkasida joylaşgan şahar, Qora dengiz sohilidagi yirik kurort. 2001-yil 23-martdan federal ahamiyatdagi kurort maqomiga ega, 2023-yildan «Harbiy jasorat şahri» faxriy unvonini olgan.

Qora dengiz sohili qadimdan aholi yaşagan hudud. Taxminan 5 ming yil oldin yaşagan bronza davri qabilalari dolmenlar — toş plitalardan yasalgan dafn inşootlarini qoldirgan. Miloddan avvalgi 6-asrda Tonkiy burni şarqiy sohilida yunon mustamlakasi Torik (Torikos) barpo etilgan. Rus tilidagi Vikipediya miloddan avvalgi 63-yilda Rim porti Pagri ttaşkil topganini yozadi, inglizça Vikipediya esa Pagrae nomi Rim manbalarida miloddan avvalgi 64-yilda qayta paydo bölganini bildiradi. Örta asrlarda bu yerda genuyaliklarning Mavrolako savdo porti bölgan; 15-asr oxiridan hudud Usmonlilar imperiyasi qöl ostiga ötgan. Usmonlilarning Gelendzhik qal'asida quldorlik bozori mavjud bölgan.

1829-yil 2-sentabrda Adrianopol sulhiga köra sohil Rossiyaga ötdi. 1831-yilda general E. A. Berxman Gelendzhik istehkomini barpo etdi. 1854-yilda Qrim uruşi paytida ruslar uni portlatib tark etgan, 1857-yilda rus qöşinlari qayta kirgan. 1864-yilda Gelendzhikskaya stanitsasi asos solingan, 1870-yilda u posyolkaga aylantirilgan. 1900-yilda birinçi xususiy sanatoriy oçilgan, 1907-yilda Gelendzhik körfazi sohili rasman kurort deb e'lon qilingan. 1913-yilda suyak sili bilan oğrigan bolalar uçun sanatoriy oçildi. 1915-yilda Gelendzhik şahar maqomini oldi, 1920-yilda sovet hokimiyati örnatildi.

Buyuk Vatan uruşi davrida şahar orqa front gospital markazi bölgan; 1943-yil fevralida Kunikov otryadi şu yerdan Malaya Zemlyaga yöl olgan. 1970-yilda Gelendzhik butunittifoq ahamiyatidagi kurortga aylandi.

Şahar Gelendzhik körfazi atrofida, Markotx tizmasining ğarbiy qismi etagida joylaşgan. Körfazga kiriş ikki burun — Tonkiy va Tolstiy oraliğida. Şahar Novorossiyskdan 25 km janubi-şarqda, Krasnodardan 180 km janubi-ğarbda, Soçidan 250 km şimoli-ğarbda joylaşgan (rus Vikipediyasiga köra, yöl böylab). Inglizça Vikipediyada Novorossiyskgaça 31 km, Tuapsegaça 93 km deyiladi.

Iqlimi subtropik, quruq; iqlimiy qiş deyarli yöq yoki yiliga 5–7 kundan oşmaydi. Eng köp quyoşli kunlar mart–oktyabrga töğri keladi. Şahar toğlar bilan şimoli-şarqdan himoyalangan.

Gelendzhik şahar okrugi aholisi 2025-yil 1-yanvarda 117 070 kişi bölgan. Inglizça Vikipediya şahar aholisini 80 204 (2021), 54 980 (2010), 50 012 (2002) va 47 711 (1989) deb keltiradi. 1926-yilgi sovet röyxatiga köra, aholining 45,4 foizi ruslar, 25,0 foizi ukrainlar, 20,7 foizi yunonlar bölgan.

Şahar asosan kurort sifatida rivojlangan; unda 180 dan ortiq sanatoriy, dam oliş uylari va turistik markazlar bor. Atrofdagi Arxipo-Osipovka qişloğida «Moviy oqim» gaz quvurining oxirgi punkti joylaşgan. Şaharda Gelendzhik aeroporti işlaydi, uning yangi terminali 2021-yil dekabrida qurilgan.

Şaharda qumli plyajlar, uçta akvapark, ikkita kanat yöli va 1909- hamda 1913-yillardagi ikkita pravoslav çerkovi bor. Atrofida şarşaralar zanjiri, dolmenlar, qadimiy qarağay va arça çakalakzorlari hamda şahar markazidan 17 km uzoqlikdagi Parus qoyasi joylaşgan. 1996-yildan har yili gidroaviasalon ötkaziladi. 2010-yilda qirğoqda «Oq kelinçak» haykali örnatilgan.

Şoir M. Yu. Lermontov 1837-yil sentabrida Gelendzhikda bölgan degan qaraş bor, biroq biograflar bu borada yakdil emas: I. Andronikov buni işonçli deb hisoblagan, V. A. Zaxarov esa Lermontov Tamanda bölgan va Gelendzhikka öta olmagan deb hisoblaydi. Şaharda şoirga haykal va Lermontov bulvari bor.

Topografik nom, ehtimol, adigça (natuxay) Xulyjiy — «kiçik yaylov» nomidan kelib çiqqan. Xalq etimologiyasi uni turkça gelin va -cik qöşimçasi («kelinçak») bilan boğlaydi.