Zulu
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Zulu (özlarini isiZulu deb ataydi) — bantu tillarining nguni guruhiga kiruvçi til. U asosan Janubiy Afrika Respublikasida (JAR) tarqalgan va mamlakatning davlat tillaridan biri hisoblanadi.
Tasnifi
13Zulu — janubiy bantu tillarining nguni tarmoğiga mansub til. U agglyutinativ til bölib, şçelkovye (tilni urib talaffuz qilinadigan) undoşlarga ega. Zulu köpinça xosa, svati va (şimoliy) ndebele tillari bilan özaro tuşunarli deb hisoblanadi. Maho (2009) törtta şevani sanaydi: markaziy KvaZulu-Natal zulusi, şimoliy Transvaal zulusi, şarqiy sohil kvabe şevasi va ğarbiy sohil cele şevasi.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Ingliz Vikipediyasiga köra, ona tili sifatida sözlaşuvçilar taxminan 13,56 mln kişi, ular asosan JARning KvaZulu-Natal provinsiyasida yaşaydi. Rus Vikipediyasida 2017-yil uçun taxminan 12 mln kişi körsatilgan. Zulu JARda eng keng tarqalgan uy tili bölib, aholining taxminan 24 foizi (rus manbasida 2022-yil uçun 24,4 foiz) şu tilda gaplaşadi; aholining yarmidan köpi uni tuşunadi. 1994-yilda u JARning 12 rasmiy tilidan biriga aylangan.
Rus Vikipediyasi ma'lumotiga köra, 2001-yilgi röyxatda JARda 10 677 305 kişi zulu tilini birinçi til deb körsatgan. Qöşni mamlakatlarda ham qöllanadi: Lesoto (248 ming, 1993), Esvatini (76 ming, 1993), Malavi (37,5 ming, 1966), Mozambik (1798 kişi, 1980). Zulu muhojirlari tilni qöşni hududlarga, xususan Zimbabvega olib borgan.
Yozuvi
13Zulu lotin alifbosidan foydalanadi; qöşimça belgilar işlatilmaydi, ammo undoşlarning aspiratsiyasi va şçelkovye tovuşlarni beriş uçun digraflar (kamroq trigraflar) keng qöllanadi. Ohanglar yozuvda körsatilmaydi.
Tarixi
13Ingliz Vikipediyasiga köra, zulu Yevropa missionerlari kelguniga qadar yozma til bölmagan. Birinçi grammatika kitobini norvegiyalik missioner Hans Şreuder 1850-yilda Norvegiyada naşr etgan. Zulu tilidagi birinçi yozma hujjat — 1883-yilda çiqqan Bibliya tarjimasi. 1901-yilda Jon Dube (1871–1946) Ohlange institutini taşkil etdi va zulu tilidagi birinçi roman Insila kaShaka muallifi böldi (ingliz manbasida 1930-yil). Reginald Dhlomo, Benedikt Vilakazi, Osvald Mtşali ham zulu adabiyotiga hissa qöşgan.
Apartheid davrida ta'lim yuqori sinflarda ingliz yoki afrikaans tilida olib borilgan; 1994-yildan keyin zulu tili qayta jonlanmoqda: unda televideniye, radio va gazetalar mavjud. «Ukhozi FM» radiostansiyasi zulu tilida eşittiradi.
Xususiyatlari
13Zulu tilida beşta unli bor. Undoşlar orasida uç asosiy artikulyatsiyadagi (tiş-alveolyar, postalveolyar, lateral) şçelkovye undoşlar xarakterli; ingliz manbasida jami 18 ta deyiladi. Sözlar unli bilan tugaydi, urğu odatda oxirgidan oldingi böğinga tuşadi.
Zulu — tonal til. Ingliz manbasiga köra, uç asosiy ton (past, yuqori, tuşuvçi) farqlanadi; rus manbasida ikki ton (yuqori va past) körsatilgan. Ohang ma'noni farqlaşi mumkin: umfundisi sözi ohangiga qarab «ruhoniy» yoki «öqituvçi» ma'nosini bildiradi.
Morfologiyada ot sinflari muhim örin tutadi: rus manbasiga köra 15 moslaşuv qatori 10 ot sinfiga birlaşadi. Fel tizimida mavzuga moslaşuv, zamon, obyekt körsatkiçlari va turli hosila qöşimçalari (majhul, applikativ, kauzativ) bor; inkor şakli zamonga boğliq.
Maktabda örgatiladigan adabiy zulu puristik bölib, şahar zulusida inglizça özlaşmalar köp; şu sabab yoşlar adabiy tilni ba'zan tuşunmaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Zulu // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/79 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAZulu. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/79
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/79
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2019-yil
12,1 mln kişi
−22,9 %2011-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.