Venda
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Venda (tshiVenda, çivenda) — venda xalqining tili, bantu tillaridan biri. Janubiy Afrika Respublikasining rasmiy tillaridan hisoblanadi.
Tasnifi
13Venda bantu tillariga kiradi. M. Gatri tasnifi (1948, 1967–71) va uning 1978-yilda I. Basten tomonidan aniqlaştirilgan variantiga köra, u S zonasining venda guruhiga (S.20) mansub bölib, S.21 indeksiga ega. Ingliz tilidagi manbada venda tili janubiy Afrikada tarqalgan şona tili (karanga va kalanga) bilan qarindoş deb körsatilgan. Eng yirik dialektlari: phani, tavhatsindi, ilafuri, mbedzi, manda, guvhu, lembetu.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Venda asosan Janubiy Afrikaning şimoli-şarqida, birinçi navbatda Limpopo provinsiyasining şimolida, şuningdek Zimbabvening janubida (JARga çegara hududida) tarqalgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, u JAR bilan bir qatorda Zimbabveda ham rasmiy til hisoblanadi. Apartxeid davrida venda tilida sözlaşuvçilar yaşaydigan hududda Venda bantustani taşkil etilgan; rus tilidagi manbaga köra, venda şu bantustanning rasmiy tili bölgan. Hozir u Limpopo provinsiyasidagi Vxembe tumani aholisining aksariyati tili hisoblanadi.
Sözlaşuvçilar soni böyiça manbalar turliça ma'lumot beradi:
- Rus tilidagi manba: jami 1,152 million kişi; şundan JARda 1,022 million (2001-yil aholi röyxati), Zimbabveda 130 ming.
- Ingliz tilidagi manba: 2011-yil röyxatiga köra JARda taxminan 1,2 million kişi (aholining 2,2 %). Vxembe tumanida 844 ming, Gauteng provinsiyasida 275 ming, mamlakatning qolgan qismida 10 mingdan kam. Zimbabvedagi sonining aniq emasligi, u taxminan bir million bölişi mumkinligi aytilgan.
Yozuvi
13Venda yozuvi lotin alifbosiga asoslangan. Rus tilidagi manbaga köra, u 19-asr oxirida yaratilgan. C, J va Q harflari faqat özlaşma sözlar va ismlarda işlatiladi. Ingliz tilidagi manbaga köra, alifboga beşta qöşimça belgili harf kiritilgan: tişli undoşlar uçun ostida sirkumfleksli ḓ, ḽ, ṋ, ṱ va velyar ṅ uçun ustida nuqtali belgi. Yetti unli tovuş beşta unli harf bilan yoziladi. Bundan taşqari, Isibheqe Sohlamvu/Ditema tsa Dinoko yozuv tizimi ham venda tili uçun qöllanadi; venda tilida u Luṱhofunḓeraru lwa Mibvumo deb ataladi.
Xususiyatlari
13Tuzilişi odatdagi bantu tillariga xos — agglyutinativ-sintetik, flektiv unsurlar bilan. Fonetikasida undoşlar boy: qöş artikulyatsiyali fonemalar, jumladan aspiratsiyali labioalveolyar, labiovelyar va labiopalatal tovuşlar mavjud. Venda, körinişidan, şovqinli undoşlarning barça sinflarida lab-lab (p, b, fh, vh) va lab-tiş (pf, bv, f, v) undoşlarini farqlaşi bilan noyobdir. Tişli (ṱ, ṱh, ḓ, ṋ, ḽ) va alveolyar (t, th, d, n, l) undoşlar ham farqlanadi; çertma undoşlar yöq. Ton ma'no farqlaş vazifasini bajaradi: yuqori ton belgilanadi, belgilanmagan böğinlar past tonli hisoblanadi. Venda tonlari Meeussen qoidasiga böysunadi.
Ot sinflari tizimi töliq rivojlangan (17 sinf va 2 kiçik sinf), unga kiçraytiriş va kattalaştiriş sinflari hamda kam uçraydigan örin sinflari kiradi. Fe'l aspekt-temporal kategoriyalarning keng tizimi va köp sonli yasovçi qöşimçalar (applikativ, kauzativ, reversiv, retsiprok, intensiv, repetitiv) bilan ajralib turadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Venda // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/82 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAVenda. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/82
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/82
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2011-yil
1,3 mln kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.