Rostov-Don

Rostov-Don (rusça: Rostov-na-Donu) — Rossiyaning janubi-ğarbidagi şahar, Rostov viloyati va Janubiy federal okrugning ma'muriy markazi. Şahar Don daryosi böyida joylaşgan yirik sanoat, transport, ta'lim va madaniyat markazidir.

Şahar 1749-yilda Temernitskaya bojxonasi va porti sifatida asos solingan. Rus Vikipediyasiga köra, rasmiy asos solingan sana — 1749-yil 15-dekabr: imperatritsa Yelizaveta Petrovna farmoni bilan bojxona Temernik daryosining Donga quyiliş joyida taşkil etilgan. 1756-yilda bu yerda xalqaro „Rossiya va Konstantinopol bilan savdo qiluvçi kompaniya“ taşkil topgan.

1761-yilda mitropolit Dmitriy Rostovskiy şarafiga „Rostovskaya“ deb nomlangan qal'aning qurilişi boşlangan. Qal'a yonida paydo bölgan posyolka keyinçalik şaharga aylantirilgan (inglizça Vikipediyaga köra, 1796-yilda), 1806-yildan esa Rostov-Don nomini olgan. Nom qadimiy Rostov Velikiydan farqlaş uçun şunday atalgan.

Naxiçevan-Don şahri uçun manbalarda turli yillar keltirilgan: özbekça Vikipediyada u 1778-yilda, inglizça Vikipediyada 1779-yilda asos solingan deyiladi. Inglizça manbaga köra, ikki şahar 1928-yilda birlaştirilgan; özbekça manbada u 20-asr boşlarida Rostov-Don hududiga kiritilgani aytiladi.

Ikkinçi jahon uruşi davrida şaharni nemis faşistlari ikki marta egallagan; inglizça manbaga köra, birinçi marta 1941-yil noyabr–dekabrda, ikkinçi marta 1942-yil iyuldan 1943-yil fevralgaça. Şahar 1943-yilda ozod qilingan. 2008-yilda Rostov-Donga „Harbiy şon-şaraf şahri“ unvoni berilgan.

Şahar Şarqiy Yevropa tekisligining janubi-şarqida, Don daryosining ikkala qirğoğida joylaşgan. Özbekça va rus Vikipediyalariga köra, u Azov dengizidan 46 km uzoqda; inglizça Vikipediyada bu masofa 32 km deb berilgan. Şaharning katta qismi daryoning öng qirğoğida, çap qirğoqda ayrim sanoat korxonalari va savdo markazlari bor. Janubi-ğarbiy çekkalari Don deltasiga ttutaşadi.

Iqlimi mötadil kontinental. Rus manbasiga köra, yanvarning örtaça harorati −3,0 °C, iyulniki taxminan +24 °C. Eng past harorat 1940-yil yanvarida −31,9 °C bölgan. Şahar hududidan Don bilan birga Temernik va Mertviy Donets daryolari oqib ötadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, 2015-yilda aholisi 1 115 000 kişi edi. Rus Vikipediyasida 2025-yil uçun 1 143 123 kişi keltirilgan, inglizça manbada 2021-yilgi röyxatga oliş böyiça 1 142 162 kişi körsatilgan. Rus manbasiga köra, Rostov aglomeratsiyasida 1 993 448 kişi istiqomat qiladi.

Rostov-Don — yirik sanoat markazi. Asosiy tarmoqlari: maşinasozlik (jumladan qişloq xöjaligi maşinasozligi, „Rostselmaş“ işlab çiqariş birlaşmasi), dastgohsozlik, aviasozlik, elektrotexnika, radioelektron, kimyo, yengil, oziq-ovqat va yoğoçsozlik sanoati.

Şahar yirik temir yöl, şosse va havo yöllari tuguni hamda daryo portidir. Inglizça manbaga köra, 1952-yilda Volga–Don kanali qurilgaç, şahar „beş dengiz porti“ nomini olgan.

Şaharda 9 oliy öquv yurti (jumladan universitet), konservatoriya va 4 teatr faoliyat körsatadi. Ölkaşunoslik va tasviriy san'at muzeylari bor. Rus manbasiga köra, şahar norasmiy ravişda „Kavkaz darvozasi“, „Rossiya janubining poytaxti“ va „Don poytaxti“ deb ham ataladi. 2018-yilgi jahon çempionatining futbol öyinlari ötkazilgan şaharlardan biri bölgan.