Comorian

Comorian (özini şikomori yoki şimasiva deb ataydi) — Komor orollarida va Mayottada keng tarqalgan bantu tili. Ingliz tilidagi manbada u törtta bantu tilidan iborat guruh sifatida tasvirlanadi, rus tilidagi manbada esa bitta til sifatida beriladi.

Bantu tillari Niger–Kongo oilasining Benue–Kongo guruhiga kiradi; Gatri kodi — G.44. Ingliz tilidagi manbaga köra, Comorian tillari suaxili kabi Sabaki tillariga mansub. Ular odatda ikki guruhga bölinadi: şarqiy guruh (şindzuani va şimaore) va ğarbiy guruh (şimvali va şingazija). Turli guruh tillari odatda özaro tuşunilmaydi, leksikasining taxminan 80 foizi umumiy. Bir guruh içidagi tillar esa özaro tuşunarli, şuning uçun şikomorini törtta emas, ikki guruhdan iborat deb hisoblaş mumkin, deyiladi manbada.

Rus tilidagi manbaga köra, Comorian lahjalari an'anaviy ravişda suaxili lahjalari sifatida qaralgan. Comorian va suaxili töliq özaro tuşunilmaydi, şu sababli köp tadqiqotçilar uni mustaqil til deb hisoblaşni taklif qiladi. Rus manbasida lahjalar sifatida şimaore, mvali, ndzvani va ngazidja sanaladi; ularning har biri öz ISO 639-3 kodiga ega.

Comorian Hind okeanining janubi-ğarbiy qismida, Mozambik va Madagaskar oraliğidagi Komor orollarida tarqalgan. U Komor konstitutsiyasida rasmiy tillardan biri sifatida belgilangan; rus manbasiga köra, Komorlarda uç rasmiy tildan biridir. Rus manbasida aholining 99 foizi unda gaplaşişi aytiladi. Milliy madhiya «Umodja wa Masiwa» şu tilda yozilgan.

Şimaore Mayotte orolida gaplaşiladi. Mayotte — Fransiyaning departamenti bölib, unga Komorlar da'vo qiladi. Rus manbasiga köra, til Mayotte aholisining taxminan 70 foizi uçun ona tili va an'anaviy tarzda millatlararo muloqot vositasi bölgan. Turli ma'lumotlarga köra, ona tili sifatida 700 ming kişi undan foydalanadi.

Tarixan til arab alifbosiga asoslangan ajami yozuvida yozilgan. Fransiya mustamlaka ma'muriyati lotin yozuvini joriy etgan. 2009-yilda mustaqil hukumat rasmiy foydalaniş uçun lotin yozuvining özgartirilgan şaklini belgiladi. Hozir lotin yozuvi eng köp qöllanadi, ajami esa, ayniqsa ayollar orasida, hamon keng işlatiladi. Şimaore tilida [β] tovuşi uçun «vh» va «bv» digraflari qöllanadi.

Arab yozuvini isloh qilişni 1960-yilda adabiyotşunos Said Kamar-Eddin (1890–1974) olib bordi. Uning taklifida unlilar harakatlar örniga alohida harflar bilan berilgan, bu ajami an'anasidan va suaxili islohotçilarining yölidan farq qiladi. [o] uçun ه harfining tört şakli, [e] uçun esa örtada turuvçi maxsus ہ şakli işlatiladi. Arab alifbosida yöq undoşlar nuqtalarni qöşiş yoki özgartiriş orqali yoki şadda belgisi bilan beriladi.

Ingliz tilidagi manbaga köra, dastlabki bantu tilida sözlaşuvçilar Komorlarga 5–10-asrlar oraliğida, şirozi arablardan oldin kelgan. 1613-yil 3-iyulda Uolter Peyton Mohelida 14 ta söz yozib olganini aytgan. 1821–1822-yillarda missioner Uilyam Elliott Anjouanda şinzvani tilining luğati va grammatikasini tuzgan. 1869-yilda yepiskop Edvard Stir şingazija sözlar röyxatini töplagan.

Uzoq vaqt Comorian suaxili lahjasi hisoblangan. 1871-yilda Kersten şingazija suaxilidan farq qilişini yozgan. 1883–1909-yillarda bir neça tadqiqotçi şinzvani va şingazijani suaxilidan ajratgan. 1976-yilda Ottenxaymer va boşqalar Comorian tillarini suaxilidan alohida guruh deb tasnifladi.

Mb, nd, b, d undoşlari fonemik jihatdan implosiv, talaffuzda esa implosivdan jarangli portlovçigaça özgaradi. Unlilar orasida böğiz portlovçisi [ʔ] eşitilişi mumkin. Şimaoreda old qöşimça qöşilganda undoş unlilar orasida qolsa, [p] [β]ga, [ɗ] [l]ga, [ʈ] [r]ga, [k] [h]ga ötadi, [ɓ] esa tuşib qoladi.

Köp böğinli sözlar va CV böğin tuzilişi afzal köriladi; buning uçun unlilar tuşiriladi yoki qöşiladi, VV örniga h qöşilişi ham uçraydi. Urğu odatda predoxirgi böğinga tuşadi. Ilgari ton tizimi bölgan, hozir u asosan çekingan. Ayrim tadqiqotçilar kundalik nutqdagi beqaror kod almaşinuvi va köp fransuzça sözlar tilga xavf tuğdirişi mumkinligini ta'kidlaydi.