Madhiya

Madhiya (arabça — «maqtov, ta'rif») — biror şaxs, voqea, joy yoki narsani maqtaş, uluğlaşga bağişlangan badiiy asar; şuningdek, davlatning ramzi bölgan tantanali şe'riy-musiqiy asar — gimn. Adabiyotşunoslikda madhiya deganda alohida asar ham, katta asarning maqtovga ajratilgan bir qismi ham tuşuniladi.123

ÖzME'ga köra, arab, fors va özbek mumtoz adabiyotida yirik epik asarlarni boşlaşdan oldin maxsus, asosan şe'riy maqtovlar keltiriş an'anasi bölgan. Bunday muqaddimalarda odatda Alloh va payğambarga hamd va na't, şuningdek, falsafiy-diniy ta'limotlar asosçilari, asar yozilgan davrdagi hukmdor yoki homiy madh etilgan. Şoirlar özlaridan oldin ötgan buyuk ijodkorlarni ham uluğlagan. ÖzME bunga misol sifatida Alişer Navoiy «Xamsa»si dostonlarining muqaddimalarini keltiradi: ularda Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy va Abdurahmon Jomiy madh etiladi.

Madhiya xarakteridagi asarlar biror qat'iy şaklga boğlanmagan: ular masnaviy, ğazal, muxammas, qasida va boşqa janrlarda yozilişi mumkin. Mumtoz Şarq şe'riyatida hukmdorlar va homiylarni maqtaşga bağişlangan qasida ayniqsa keng tarqalgan.

Ğarb adabiyotida unga yaqin hodisa panegirik deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, panegirik — biror kişi yoki narsani yuksak maqtaş uçun aytilgan rasmiy nutq yoki yozilgan şe'r; ilk panegiriklar Qadimgi Afinada xalq yiğinlari va bayramlarda söylangan nutqlar bölgan. Atamaning özi yunonça «umumxalq yiğini, bayram» ma'nosidagi sözdan kelib çiqqan.

ÖzME'ga köra, ma'lum bir davlatga bağişlangan şe'riy-musiqiy asar ham madhiya deyiladi; xalqaro amaliyotda u gimn deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, davlat madhiyasi — mamlakat yoki xalqning tarixi va an'analarini ramziy ifodalaydigan vatanparvarlik ruhidagi musiqiy asar; aksariyat madhiyalar marş yoki gimn uslubida yaratilgan.

Şu manbaga köra, ilk zamonaviy davrda bir qator Yevropa monarxiyalari qirollik madhiyalarini qabul qilgan, ulardan ayrimlari hozir ham qöllanadi. 1795-yilda Fransiya Birinçi respublikasi «Marselyeza»ni farmon bilan davlat madhiyasi deb e'lon qilib, rasmiy davlat madhiyasiga ega bölgan birinçi mamlakatga aylangan. 19-asr boşlarida Lotin Amerikasida mustaqillik uruşlaridan keyin tuzilgan yangi davlatlar, keyinroq Yevropaning yangi mustaqil davlatlari öz madhiyalarini qabul qilgan. 1920-yilgi Olimpiya xartiyasi ğoliblar şarafiga ularning davlat madhiyasini yangratiş marosimini joriy etgan va bu odat xalqaro sport musobaqalarida keng tarqalgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Özbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi mustaqillikka erişilgandan keyin qabul qilingan va 1992-yil 10-dekabrda maxsus qonun bilan rasman tasdiqlangan. Madhiya matnini şoir Abdulla Oripov yozgan, kuyini esa bastakor Mutal Burhonov 1947-yilda yaratgan; bu kuy avval Özbekiston SSR madhiyasi uçun işlatilgan va özgarişsiz saqlab qolingan.