Marşall tili

Marşall tili (öz nomi: Kajin Majōl yoki Kajin Ṃajeḷ) — Marşall orollarida gapiriladigan mikroneziya tili. U Ebon nomi bilan ham tanilgan. Bu tilda mamlakat aholisining deyarli barçasi sözlaşadi, şu bois u asosiy til hisoblanadi.

Özbekça va inglizça Vikipediya ma'lumotiga köra, marşall tili avstroneziya tillarining Şarqiy okeanik kiçik guruhiga kiradi. Eng yaqin qarindoşlari boşqa mikroneziya tillari: gilbert, nauru, ponpey, çuuk va kosrae tillari. Rusça Vikipediyada esa marşall tili ponpey-truk tillariga qardoş til sifatida körsatilgan; ular birgalikda ğarbiy mikroneziya tillarini taşkil etadi. Mikroneziya guruhi içidagi aniq örni haqida yakuniy kelişuv yöqligi ham aytilgan.

Leksik öxşaşlik haqida ma'lumotlar farq qiladi: özbekça Vikipediyada ponpey tili bilan 33 %, inglizça Vikipediyada gilbert, mokil va ponpey tillari bilan 50 % deyilgan. Yap ştatidagi yap tili, Kapingamarangi va Nukuoro tillari bilan aloqasi unça yaqin emas; palau va çamorro tillari bilan aloqasi yanada uzoq.

Marşall tili Marşall orollarining rasmiy tili bölib, undan faol foydalaniladi. Rusça ma'lumotda u ingliz tili bilan birga davlat tili sifatida körsatilgan. 1979-yilda orollarda 43 900 kişi, 2020-yilda taxminan 59 000 kişi şu tilda sözlaşgan. Rusça Vikipediyada 2001-yil uçun taxminan 42 000 kişi keltirilgan.

Amerika Qöşma Ştatlarida taxminan 27 000 marşall fuqarosi yaşaydi, ularning deyarli barçasi marşall tilida gaplaşadi. Til Nauruda ham, inglizça manbaga köra Kiribatida ham uçraydi. Rusça manbada tilning orollardan taşqarida keng tarqalmagani va sözlaşuvçilarning taxminan uçdan biri çet elda yaşaşi aytilgan. Inglizça manbada marşall tili ponpey va çuuk tillari qatori önlab minglab sözlaşuvçiga ega bölgan kam sonli mikroneziya tillaridan biri ekani, unda luğat va kamida ikkita Injil tarjimasi naşr etilgani qayd etilgan.

Ikkita asosiy dialekt bor: ğarbiy Ralik va şarqiy Ratak. Ular orollarning ikki zanjiriga mos keladi, asosan leksik jihatdan farqlanadi va özaro tuşunarli. Ratak dialektida qöş undoşli özaklarda undoşlar orasiga unli qöşiladi, Ralikda esa undoşlardan oldin unli qöşiladi: kkure (öynamoq) Ralikda ikkure, Ratakda kukure böladi.

Tilda 19 undoş va 4 unli fonema bor (rusça manba). Har bir undoş ikkilamçi artikulyatsiyaga ega: palatalizatsiya (“yengil” undoşlar), velarizatsiya yoki lablaniş (“oğir” undoşlar). Unli tizimi vertikal: unlilar faqat kötarilişi böyiça farqlanadi, har bir unlining qöşni undoşlarga qarab bir neça allofoni bor. Masalan, mā (nonmeva), ma (“lekin”) va mọ (“tabu”) alohida sözlardir.

Grammatikada analitik şakllar köproq: grammatik ma'nolar köpinça alohida sözlar bilan ifodalanadi, biroq affiksatsiya va reduplikatsiya ham uçraydi. Ot morfologiyasi kam rivojlangan; fe'l morfologiyasi boyroq. Boşqa mikroneziya tillari kabi, ajraladigan va ajralmaydigan egalik farqlanadi. Gap tartibi ötimli fe'lda SVO, ötimsiz fe'lda SV. Sifatlarning köpi fe'l özagini reduplikatsiya qiliş orqali yasaladi. Yönalişni bildiruvçi murakkab ravişlar tizimi ham mavjud.