Melburn

Melburn — Avstraliyaning janubi-şarqiy qismidagi şahar, Viktoriya ştatining ma'muriy markazi. U Port-Fillip qöltiği sohilida joylaşgan va aholisi soni böyiça mamlakatda Sidneydan keyin 2-örinda turadi. 1901–1927-yillarda Avstraliya Ittifoqining poytaxti bölgan.

Evropaliklar kelgunga qadar Yarra daryosi va Port-Fillip qöltiği atrofida aborigenlar yaşagan; ular bu hududda kamida 40 ming yildan beri istiqomat qilgani taxmin qilinadi. 1803-yilda inglizlar Sullivan-Bey yaqinida jazo koloniyasi taşkil etgan, biroq u tezda tark etilgan.

Şahar 1835-yilda Van-Dimen yeridan (hozirgi Tasmaniya) kelgan erkin köçmançilar tomonidan ttttaşkil etilgan. Port-Fillip uyuşmasining a'zosi Jon Batman 1835-yil may–iyunida hududni örganib, Yarra daryosining şimoliy sohilini tanlagan. Ingliz manbasiga köra, u sakkiz vurunjeri oqsoqoli bilan 600 ming akr (2400 km²) yer sotib oliş kelişuvini tuzgan, ammo bu şartnomaning mohiyati qattiq munozarali bölgan. Yangi Janubiy Uels ma'muriyati şartnomani bekor qilgan. Avgustda boşqa bir guruh ham şu yerga kelgan; ikki guruh aholi punktini birgalikda rivojlantirişga kelişgan.

1837-yilda şaharga Buyuk Britaniya boş vaziri Uilyam Lemb, 2-vikont Melburn nomi berilgan. 1837-yilda dastlabki reja — «Xoddl rejasi» tasdiqlangan. Qiroliça Viktoriyaning 1847-yil 25-iyundagi yorliği bilan Melburn şahar deb e'lon qilingan, 1851-yilda esa mustaqil Viktoriya koloniyasining markazi bölgan.

1850-yillardagi oltin şörlovi şaharning tez ösişiga sabab böldi: 1865-yilga kelib Melburn Avstraliyaning eng aholisi köp şahriga aylangan. Bu davrda parlament binosi, kutubxona, universitet va boşqa binolar qurilgan, 1861-yilda mamlakatdagi birinçi fond birjasi oçilgan. 1891-yildan boşlab çuqur iqtisodiy inqiroz yuz bergan. 1901-yildan 1927-yilgaça şaharda Avstraliya hukumati joylaşgan; 1956-yilda Olimpiya öyinlari ötkazilgan.

Melburn materikning janubi-şarqiy çekkasida, Port-Fillip qöltiği atrofida joylaşgan. Şahar Yarra daryosi vodiysi böylab çözilgan; şimolda uning irmoqlari vodiylari, janubda qöltiq sohili va Mornington yarim oroli tomon kengaygan. Eng yirik plyajlar qöltiq sohilida, janubi-şarqiy rayonlarda joylaşgan.

Uzbekça Vikipediyada aholisi 3,4 mln. kişi (1999) deb berilgan. Rus Vikipediyasida agglomeratsiya aholisi taxminan 5 159 211 kişi (2020), ingliz Vikipediyasida esa 2025-yil iyun holatiga 5,435 mln. (Avstraliya aholisining 19 foizi) deb körsatilgan. Melburn dunyodagi eng janubiy million aholili şahar hisoblanadi.

Melburn mamlakatning muhim sanoat, savdo-moliya va madaniyat markazi hamda transport yöllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega, porti esa mamlakatdagi eng yirik port. Port orqali ğalla, un, göşt, jun, meva çiqariladi, fosforit va neft keltiriladi. Sanoatining yetakçi tarmoqlari: kemasozlik, avtomobilsozlik, stanoksozlik, qişloq xöjaligi maşinasozligi, töqimaçilik, oziq-ovqat va kön-poyabzal. Neftni qayta işlaş korxonalari bor, şahar yaqinida qönğir kömir qazib olinadi.

Şaharda universitet, Viktoriya Milliy muzeyi, Milliy galereya, Viktoriya kutubxonasi, konservatoriya, rasadxona va botanika boği bor. Melburn viktoriya davri va zamonaviy me'morçiligi, boğlari bilan maşhur; Jahon merosi röyxatiga kiritilgan Qirollik körgazma binosi va Melburn kriket maydoni (MCG) şular jumlasidan. Şahar köpinça mamlakatning «sport va madaniyat poytaxti» deb ataladi. 2006-yilda Hamdöstlik öyinlari ötkazilgan.