Milya

Milya (lotinça «milia passuum» — ming qöş qadam) — Xalqaro birliklar tizimiga (SI) kirmaydigan uzunlik ölçovi. ÖzME'ga köra, milya qadimdan qöllanib kelingan; hozir u metrik konvensiyaga qöşilmagan mamlakatlarda va dengizçilikda işlatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, bu ölçov qadimgi Rimda yöl masofalarini ölçaş uçun kiritilgan va keyinçalik Yevropa böylab tarqalgan; XVIII asrda faqat Yevropaning özida milya deb atalgan 46 xil birlik bölgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, Rim milyasi ming qadamdan iborat bölgan, bunda bitta «qadam» deganda bir oyoqning yerga ikki marta tegişi oraliği, ya'ni qöş qadam tuşunilgan. Miloddan avvalgi 29-yilda Agrippa Rim futi ölçamini barqarorlaştirgaç, milya 5000 Rim futiga teng bölgan. Zamonaviy hisob-kitoblarga köra, uning uzunligi taxminan 1480 m ni taşkil etgan; ÖzME bu qiymatni 1481 m deb körsatadi. Rim yöllari böylab har milyada masofani körsatuvçi toş ustunlar qöyilgan.

Ingliz tilidagi «mile» sözi qadimgi ingliz tilidagi «mīl» orqali aynan şu lotinça ifodadan kelib çiqqan. Angliyada 1593-yilda qabul qilingan qonun milyani 8 farlong, ya'ni 1760 yard deb belgilagan.

ÖzME milyaning bir neça turini sanab ötadi:

• Xalqaro dengiz milyasi — Yer meridiani bir minutli yoyining örtaça uzunligi, 1852 m.
• Britaniya dengiz milyasi — 1853,184 m.
• Geografik milya — ekvatorning 1/15 gradusli yoyi, taxminan 7420 m.
• Quruqlik (statut) milyasi — 5280 fut, ya'ni 1609,344 m; Buyuk Britaniya va AQŞda qöllanadi.
• Eski rus milyasi — 7 versta, ya'ni 7467,6 m.
• Qadimgi Rim milyasi — taxminan 1481 m.

Inglizça Vikipediyaga köra, quruqlik milyasining hozirgi aniq qiymati 1959-yilda AQŞ va Hamdöstlik mamlakatlari örtasidagi kelişuv bilan mustahkamlangan: bunda yard 0,9144 m deb belgilangan. Kundalik hisob uçun beş milya taxminan sakkiz kilometrga teng deb olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, turli mamlakatlarda milya qiymati 0,58 km dan (Misr) 11,3 km gaça (eski Norvegiya milyasi) özgarib turgan; Norvegiya va Şvetsiyada 1889-yildan buyon milya 10 km ga teng.

Köp davlatlar SI tizimiga ötişda milyadan voz keçib, kilometrni qabul qilgan. Biroq inglizça Vikipediyaga köra, xalqaro milya Buyuk Britaniya, AQŞ va ular bilan tarixan yaqin boğlangan bir qator kiçik hududlarda hamon işlatiladi, xususan, yöl masofalari va tezlik şu birlikda körsatiladi. Dengiz va havo navigatsiyasida esa dengiz milyasi asosiy ölçov bölib qolmoqda.