Möğuliston (qadimgi davlat)

Möğuliston (Möğul xonligi, Şarqiy Çiğatoy ulusi) — Çiğatoy ulusining parçalanişi natijasida 14-asr örtalarida taşkil topgan turk-möğul davlati. Maqola mavzusi Wikidata'da aholi punkti sifatida körsatilgan, biroq manbalarda u davlat sifatida tavsiflanadi.

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, davlat 1348-yilda Çiğatoy ulusining parçalanişi natijasida taşkil topgan. Muborakşoh va Baroqxon Yettisuvdan Movarounnahrga köçib kelgaç, ulusning şarqiy va şimoli-şarqiy qismida qolgan qabilalar özlarini möğullar, mamlakatni esa Möğuliston deb ataydigan böldi. Rus Vikipediyasi va inglizça Vikipediyada esa davlatning taşkil topişi 1347-yil (yoki 1347/1348) deb körsatiladi; rus manbasiga köra, xonni Aksuda amir Puladçi taxtga kötargan, inglizça manbada bu işni duglatlar qilgan.

Birinçi xon Tuğluq Temur (1347–1363 yoki 1362) edi. Inglizça manbaga köra, u 1354-yilda islomni qabul qilgan; 1360–1361-yillarda Movarounnahrni vaqtinça bosib oldi, lekin uni uşlab tura olmadi. Uning vafotidan söng hokimiyatni amir Qamariddin qölga oldi. Rus va inglizça manbalarda Ilyos Xöja 1368-yilda Qamariddin tomonidan öldirilgan bölişi mumkinligi aytiladi. Amir Temur Möğulistonga bir neça bor yuriş qilgan: özbekça maqolada 7 marta (1371, 1375, 1376, 1377, 1383, 1388, 1389) sanalgan.

Xizrxöja (1389–1399) Temurga qizi Tuman oğo begimni berib, mamlakat mustaqilligini saqlab qoldi. Uning öğli Şam'i Jahon 1399-yilda hokimiyatni oldi. Muhammadxon davrida (1408–1416) Qaşqar Movarounnahr qöşinlari tomonidan egallandi (1416-yil). Naqşi Jahon 1418-yil boşida Vaysxon tomonidan öldirildi. 1425-yilda Uluğbek Möğulistonga yuriş qilib, hokimiyatni Vaysxonga topşirdi va Qaşqar Samarqandga böysundirildi. Keyinroq Esonbuqa va Yunusxon taxt uçun kuraşdi; Yunusxon Abu Sa'id yordamida taxtga çiqdi, Umarşayx Mirzoni kuyov qilib, Sayram, Toşkent va Öş viloyatini öziga böysundirdi. Sulton Mahmudxon davrida mamlakat mayda qismlarga bölinib ketgan edi: Oqsuv, Qoraşahar va Turfonda Sulton Ahmadxon, Çu va Qöziboşida qozoq sultonlari, Yettisuvda Muhammad qirğiz hukmronlik qilgan.

Rus manbasiga köra, 1514-yilda Sulton Saidxon Qaşqar, Yorkent, Xötan va boşqa şaharlarni egallab, Yorkent xonligini tuzdi; 1520-yillarda qozoqlar bosimi tufayli Yettisuvdan çiğatoy va möğul beklari ketdi, qirğizlar ajralib çiqdi.

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, davlatga Qaşqar, Yettisuv ölkasi va Ili vohasi qaragan. Inglizça manbaga köra, Möğuliston asosan Ili hududida joylaşgan, ğarbda Şoş viloyati va Qoratov, janubda Tyan-Şan bilan çegaradoş edi; hududga hozirgi Qozoğiston, Qirğiziston va Şinjonning şimoli-ğarbi kiradi. Möğullar köçmançi bölgani uçun çegaralar tez-tez özgargan, şaharlar esa tanazzulga uçragan.

Aholini mahalliy turkiy va köçib kelgan turk-möğul qabilalari taşkil etgan (rus manbasida duglat, barlos, qipçoq, qirğiz, naymon, kerayit va boşqalar sanalgan). Çiğatoylar möğullarni «jete» (qaroqçi), möğullar ularni «qoraunas» (duragay) deb atagan. 15-asrdan boşlab möğul qabilalari qirğiz, qozoq va hozirgi uyğurlarning ajdodlari tarkibiga qöşila boşlagan.

Rus va inglizça manbalarga köra, Ming imperiyasi bilan karvon savdosi oçilib, Buyuk ipak yölidagi savdodan zakot yiğilgani möğullarni boyitgan. Ommaviy tangalar Qaşqar kabi şaharlarda zarb etilgan; Sulton Mahmudxon nomidan Toşkentda 1487–1504-yillarda kumuş «tanga» çiqarilgan.

Moddiy yodgorliklar haqida manbalarda ma'lumot yöq. Möğuliston tarixi haqidagi asosiy manba — Muhammad Haydarning «Tarixi Raşidiy» asari. Tuğluq Temur islomni davlat boşqaruvida qöllagan, Muhammadxon köçmançi qabilalarni islomlaştiriş siyosatini davom ettirgan.