Mohiyat va hodisa

Mohiyat va hodisa — narsaning çuqur içki mazmunini hamda bu mazmunning taşqi, bevosita sezilib turadigan körinişini ifodalovçi juft falsafiy tuşunçalar (kategoriyalar). Mohiyat narsani aynan öşa narsa qiladigan, uni boşqalardan ajratib turadigan barqaror asosni bildiradi; hodisa esa mohiyatning muayyan şaroitda yuzaga çiqişi, kuzatiladigan şaklidir.12

ÖzME'ga köra, mohiyat narsaning xilma-xil xossalari va munosabatlarini yaxlit holda aks ettiruvçi içki mazmuni, hodisa esa uning u yoki bu tarzda zohir bölişi, taşqi mavjudlik şaklidir. Rusça Vikipediya mohiyatni narsaning ma'nosi, uni boşqa narsalardan va vaziyatga qarab özgaruvçi holatlaridan farqlab turadigan jihat deb ta'riflaydi; mantiqda bu muhim belgi bölib, usiz narsani tasavvur qilib bölmaydi va u ta'rifda ifodalanadi.

ÖzME'ga köra, inson bilişi dastlab hodisalarni idrok etişdan boşlanadi va asta-sekin ularning ortidagi mohiyatni anglaşga ötadi. Mohiyat narsalarni çuqur tahlil qiliş va amaliy faoliyat jarayonida oçiladi. Fanning vazifasi ham hodisalarning taşqi belgilari ostida yaşiringan mohiyatni topişdan iborat. Şu sababli bu tuşunçalar bilimning barça sohalari uçun umumiy bölib, dunyoni örganişning metodologik vositasi hisoblanadi. ÖzME yana şuni ta'kidlaydi: narsalar doimo özgarib va rivojlanib turar ekan, ularning mohiyati, unga mos ravişda hodisalar ham özgaradi, mohiyatdagi har qanday kiçik özgariş albatta hodisada aks etadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, mohiyat tuşunçasi aniq ilmiy atama sifatida Aristotelda paydo bölgan: u «narsa nima edi» degan ma'nodagi yunonça iboradan foydalangan, lotin tarjimonlari esa uni «essentia» sözi bilan berişgan. Aristotel va uning izdoşlarida mohiyat ta'rif tuşunçasi bilan uzviy boğliq bölgan. Aflotun esa sezgi orqali idrok etiladigan narsalar mohiyatini abadiy va özgarmas «ğoyalar»dan oladi, deb hisoblagan.

Rusça Vikipediyaga köra, örta asrlarda Foma Akvinskiy mohiyatni mavjudlikka qarama-qarşi qöygan. Immanuil Kant narsaning fikrdagi belgilaridan uning mavjudligi haqida xulosa çiqarib bölmasligini körsatgan. Gegel «Mantiq ilmi»ning ikkinçi kitobini butunlay mohiyat kategoriyasiga bağişlagan va uni borliqning öz rivoji orqali erişiladigan çuqurlaşuvi, asosi deb ta'riflagan. Rusça Vikipediyaga köra, hodisaning ham öz mohiyati, ya'ni doimiy belgilari bor, şu bois ayrim faylasuflar mohiyat va hodisani mutlaq qarama-qarşi qöyişni notöğri deb hisoblagan. Dialektik materializmda mohiyat va hodisa «juft kategoriyalar»dan biri sifatida qaralgan.