Muhr

Muhr — yuridik yoki jismoniy şaxsning töliq nomi (ba'zan rasm yoki gerb bilan birga) qabariq yoki botiq qilib tasvirlangan bosma asbob, şuningdek uning qoğoz, surğuç, mum va boşqa materiallarga tuşirgan izi. ÖzME'ga köra, muhr bosilgan nusxaga ştamp izidan farqli ölaroq heç qanday tuzatiş yoki qöşimça kiritib bölmaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, muhrning asl vazifasi hujjatning haqiqiyligini tasdiqlaş yoki xat va jönatmalarni begona qöl tegişidan saqlaş bölgan: muhr buzilmasa, ularni oçib bölmagan.1

ÖzME'ga köra, muhrlar törtburçak, doira, ellips va boşqa şakllarda yasalgan. Ayrim xillari — gerbli muhrlar — doira şaklida bölib, davlat gerbi tasvirini oladi. Inglizça Vikipediyaga köra, muhr tuşiradigan asbobning özi matritsa, uning izi esa muhr nusxasi deyiladi. Agar iz faqat bosim natijasida qabariq böliş yöli bilan hosil bölsa, bu quruq muhr deb ataladi; boşqa hollarda siyoh yoki boşqa rangli modda işlatiladi. Muhrdagi tasvir nusxada teskari aks etgani uçun undagi yozuvlar köpinça közgu tarzida öyib işlanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, toşdan öyib yasalgan muhrlar kamida miloddan avvalgi VI ming yillikdan ma'lum. Qadimgi Mesopotamiyada silindr şaklidagi muhrlar loy ustida dumalatilib, savdo yuklariga belgi qöyişda işlatilgan; Qadimgi Misrda esa ustiga fir'avnlar nomi öyilgan uzuk-muhrlar topilgan. Şarqiy Osiyoda, xususan Xitoyda muhr miloddan avvalgi III asrdan imzo örnida qöllanib kelgan va bugungi kunda ham hujjatlarni tasdiqlaşda keng işlatiladi; u yerda muhr öymakorligi xattotlik san'atining bir turi hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, ötmişda muhrlar sopol, mis, pölat, bronza, kumuş va oltindan ham yasalgan. Qadimda Örta Osiyoda har bir e'tiborli kişi — eşon, muftiy, qozi, amir va xonlarning şaxsiy muhri bölgan; muhr yuzasiga egasining ismi, mansabi va muhr yasalgan yil öyib yozilgan. Bunday muhrlar farmon, yorliq, vasiqa va xatlarga bosilgan va hozir tarixiy hujjatlarning sanasini hamda egasini aniqlaşda muhim manba bölib xizmat qiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, hokimiyat boşqa qöllarga ötganda eski muhrni yöq qiliş odati bölgan: masalan, Rim papasi vafot etganda uning «Baliqçi uzugi» deb ataluvçi muhri sindiriladi. Muhrlarni örganadigan yordamçi tarix fani sfragistika deb ataladi.

Bugungi kunda muhr korxona, taşkilot va davlat idoralari hujjatlarini rasmiylaştirişda, imzoni tasdiqlaşda qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, muhr tasviri ba'zan alohida ramz sifatida bayroqlar, rasmiy blankalar va pul belgilarida ham aks ettiriladi.