Nahuati tili

Nahuati (nahua, atstek, mexikano) — Yuto-aztek til oilasiga mansub til yoki, ayrim ta'riflarga köra, tillar guruhi. Uning turli körinişlarida taxminan 1,7 million nahua sözlaşadi; ular asosan Markaziy Meksikada yaşaydi, kiçikroq jamoalar AQShda ham bor.

Nahuati yuto-aztek oilasining nahua (ilgari atstek) tarmoğiga kiradi. Meksikaning Mahalliy tillar milliy instituti nahuati guruhida 30 ta variantni tan oladi, Ethnologue esa alohida ISO kodiga ega 28 variantni ajratadi. Variantlarni alohida til yoki bitta tilning şevalari deb hisoblaş masalasi Meksikada siyosiy tus olgan. Nahua tarmoği odatda ikki bölinma — General Aztec va poçutek tiliga ajratiladi. Poçutek kam örganilgan va 20-asrda yöq bölib ketgan til. Pipil (nawat) tilini nahuati guruhiga kiritiş olimlar örtasida munozarali: Lyle Kempbell uni alohida deb hisoblagan, Una Kanger, Karen Dakin, Yolanda Lastra va Terrens Kaufman esa General Aztec tarkibiga kiritişni afzal körgan. Hozirgi içki tasnif Kanger va Lastra tadqiqotlariga tayanadi: markaziy guruh va ikki çekka guruh ajratiladi.

Rus Vikipediyasi materialiga köra, ayrim guruhlar quyidagiça: markaziy nahuati (taxminan 540 ming kişi), Uastekan nahuatisi (810 ming), Syerra-Puebla nahuatisi (130 mingdan ortiq), pipil (20 kişi). Klassik nahuati esa vafot etgan til hisoblanadi.

Bugun nahua tillarida sözlaşuvçilar Markaziy Meksika va qirğoq böylaridagi, asosan qişloq joylardagi jamoalarda yaşaydi; kiçikroq qismi AQShdagi muhojirlar orasida. Variantlar örtasida katta farqlar bor, ayrimlari özaro tuşunarli emas. Eng köp sözlaşuvçisi bor variant — Uastekan nahuatisi (bir milliondan ortiq). Meksikaning 2003-yilda qabul qilingan Mahalliy xalqlar til huquqlari töğrisidagi qonuniga köra, nahuati va Meksikaning yana 63 mahalliy tili özlari tarqalgan hududlarda «milliy til» sifatida tan olingan va ispan tili bilan teng maqomga ega.

Ispanlar kelişidan ança oldin atteklar original söz-böğin yozuvidan foydalangan. Ispan istilosidan keyin ispan mustamlakaçilari va missionerlari lotin yozuvini joriy etdi va nahuati adabiy tilga aylandi. 16–17-asrlarda nahuatida köplab yilnomalar, grammatikalar, şe'riy asarlar, ma'muriy hujjatlar va kodekslar yozildi. Lotin asosidagi imloda /w/ va /kw/ böğin boşida hu va cu, oxirida uh va uc bilan beriladi.

20-asrda tilşunoslar yuto-aztek oilasi AQShning janubi-ğarbida paydo bölgan degan fikrga kelgan; Jeyn Xill esa oila Markaziy Meksikada paydo bölib, şimolga tarqalgan deb taklif qiladi, bu ğoya qattiq tanqid qilinadi. Proto-nahua tili sözlovçilarining Mezoamerikaga köçişi taxminan milodiy 500-yilga töğri keladi. Poçutek tilining ajdodi taxminan 400-yildayoq ajralgan bölişi mumkin. Ayrim nahua guruhlari janubga, Nikaraguagaça borgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, nahuati Markaziy Meksikada kamida 7-asrdan beri sözlaşiladi; Tula toltek madaniyati vakillari nahuatida gaplaşgan deb taxmin qilinadi, 11-asrga kelib esa nahuati sözlovçilar Meksika vodiysida hukmron bölgan. Tenoçtitlan şevasi Mezoamerikada nufuzli tilga aylandi. Ingliz Vikipediyasi ma'lumotiga köra, 1570-yilda Ispaniya qiroli Filipp II nahuatini Yangi Ispaniya mustamlakalarining rasmiy tili etib belgilagan. 16–17-asr adabiy tili «klassik nahuati» deb ataladi.

Nahuati aglyutinativ va polisintetik tuzilişga ega: morfemalar ketma-ket ulanib uzun sözlar hosil qiladi. Söz tartibi: kesim — töldiruvçi — ega. Ot ikki holatda (absolyutiv va konstruktiv) va birlik hamda köplik şaklida keladi. Fe'lda zamon, nisbat va mayl kategoriyalari bor. Köplab joylaşuv ma'noli kömakçilar mavjud, hurmat şakllari yaxşi rivojlangan. Urğu doim oxirgidan oldingi böğinga tuşadi. Qarama-qarşi yoki töldiruvçi ma'noli sözlarni yonma-yon qöyiş orqali söz yasaladi: altepetl «şahar-davlat» (aynan «suv — toğ»).

Nahuatidan ispan tili orqali köplab sözlar boşqa tillarga ötgan: avokado, kakao, çili, koyot, pyote, tomat, şokolad, aksolotl. Meksika, Gvatemala va Nikaragua nomlari ham nahuatidan olingan.