NATO

NATO, Şimoliy Atlantika şartnomasi taşkiloti (inglizça North Atlantic Treaty Organization, fransuzça OTAN) — Yevropa davlatlarining köpçiligi, Amerika Qöşma Ştatlari va Kanadani birlaştirgan harbiy-siyosiy ittifoq. Manbalarga köra, u 1949-yil 4-aprelda taşkil topgan, hozir 32 a'zoga ega: 30 tasi Yevropada, 2 tasi Şimoliy Amerikada.

Inglizça Vikipediyaga köra, ittifoqning ildizlari AQSh va Buyuk Britaniya örtasidagi 1941-yilgi Atlantika xartiyasiga borib taqaladi. 1947-yil 4-martda Fransiya va Buyuk Britaniya Dyunkerk şartnomasini imzoladi, 1948-yil martda Bryussel şartnomasi bilan unga Benilyuks davlatlari qöşildi va «Ğarbiy ittifoq» tuzildi. Şu oyda AQShda Şimoliy Amerikani ham qamraydigan kengroq ittifoq böyiça muzokaralar boşlandi.

1949-yil 4-aprelda 12 davlat — Belgiya, Buyuk Britaniya, Daniya, Islandiya, Italiya, Kanada, Lyuksemburg, Niderlandiya, Norvegiya, Portugaliya, AQSh va Fransiya Şimoliy Atlantika şartnomasini imzoladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, şartnoma ratifikatsiyadan söng 1949-yil 24-avgustda kuçga kirdi. Tuziliş maqsadi manbalarda turliça ifodalanadi: özbek tilidagi Vikipediyada «Yevropani taşqi ta'sirlardan himoya qiliş», rus tilidagi Vikipediyada Yevropani sovet ekspansiyasining ehtimoliy tahdididan himoya qiliş, inglizça Vikipediyada esa Sovuq uruş davrida Sovet Ittifoqi va uning ittifoqçilari tahdidini tiyib turiş deb körsatiladi. Rus tilidagi Vikipediya birinçi boş kotib Gastings Ismeyning sözlarini keltiradi: maqsad «Sovet Ittifoqini taşqarida, amerikaliklarni içkarida, nemislarni esa böysunuvçi holatda saqlaş».

Inglizça Vikipediyaga köra, Koreya uruşi şartnomani amalga oşiriş uçun yagona harbiy tuzilma yaratişga turtki berdi: 1951-yilda Yevropadagi ittifoq kuçlari oliy ştabi (SHAPE) tuzildi, 1952-yilda boş kotib lavozimi ta'sis etildi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1954-yilda SSSR NATOga kiriş uçun ariza bergan, biroq u rad etilgan.

Şartnomaning asosiy moddasi — 5-modda: a'zolardan biriga qilingan qurolli hujum barçasiga qilingan hujum deb hisoblanadi. 4-modda a'zo davlat hududiy yaxlitligi yoki xavfsizligiga tahdid tuğilganda maslahatlaşuvni nazarda tutadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2010-yilgi «Faol iştirok, zamonaviy mudofaa» strategik konsepsiyasi uç asosiy vazifani belgilagan: jamoaviy mudofaa, inqirozlarni boşqariş va hamkorlikka asoslangan xavfsizlik.

Asosiy siyosiy organ — Bryusseldagi boş qarorgohda yiğiladigan Şimoliy Atlantika kengaşi; u şartnoma bilan tuzilgan yagona qömitadir. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, kengaşga boş kotib raislik qiladi va masalalar umumiy kelişuv asosida hal etiladi. Asosiy qömitalar qatoriga Yadroviy rejalaştiriş guruhi va Harbiy qömita kiradi. Mudofaani rejalaştiriş qömitasi özbek tilidagi Vikipediyaga köra 1967-yil dekabrda, rus tilidagi Vikipediyaga köra 1966-yilda tuzilgan; 2010-yilgi islohotda u tugatilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, harbiy boş qarorgoh Belgiyaning Mons şahri yaqinida joylaşgan.

Har bir a'zo öz mudofaasini moliyalaştiradi va taşkilotning umumiy byudjetiga hissa qöşadi. 2014-yilgi Uels sammitida a'zolar mudofaaga yalpi içki mahsulotning kamida 2 foizini sarflaş majburiyatini oldi; inglizça Vikipediyaga köra, keyinçalik 2035-yilgaça bu körsatkiçni 5 foizga yetkaziş maqsadi belgilangan. A'zolarning umumiy harbiy xarajatlari jahon xarajatlarining yarmidan köpini taşkil etadi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Gretsiya va Turkiya 1952-yilda, Ğarbiy Germaniya 1955-yilda, Ispaniya 1982-yilda qöşildi. 1999-yilda Vengriya, Polşa va Çexiya, 2004-yilda Bolgariya, Latviya, Litva, Ruminiya, Slovakiya, Sloveniya va Estoniya, 2009-yilda Xorvatiya va Albaniya, 2017-yilda Çernogoriya, 2020-yilda Şimoliy Makedoniya, 2023-yilda Finlandiya a'zo böldi. Şvetsiya 2024-yil 7-martda 32-a'zoga aylandi. Fransiya 1966-yilda harbiy tuzilmadan çiqib, 2009-yilda barça tuzilmalarga qaytdi; Gretsiya 1974-yilda çiqib, 1981-yilda qaytgan. NATO Bosniya va Gersegovina, Gruziya va Ukrainani nomzod sifatida tan oladi. «Tinçlik yölida hamkorlik» dasturida a'zo bölmagan davlatlar iştirok etadi; özbek tilidagi Vikipediyaga köra, ular orasida Özbekiston ham bor.

Manbalarga köra, Sovuq uruş davomida NATO birorta harbiy operatsiya ötkazmagan. Keyinçalik u Bosniya va Gersegovinada (1995) va Kosovoda (1999) operatsiyalar ötkazdi; rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1999-yilgi operatsiyadan taşqari barçasi BMT Xavfsizlik Kengaşi mandati bilan amalga oşirilgan. 5-modda birinçi va yagona marta 2001-yil 11-sentabr hujumlaridan keyin qöllandi va NATO Afğonistondagi ISAF missiyasida (2001–2014) qatnaşdi. 2011-yilda Liviyada uçiş taqiqlangan hududni ta'minladi.

Kengayiş masalasi bahsli bölib qolmoqda. Inglizça Vikipediyaga köra, 1990-yilda bir qator Ğarb yetakçilari Mixail Gorbaçyovga NATO şarqqa kengaymasligi haqida kafolat bergani şaxsiy suhbatlar memorandumlaridan ma'lum bölgan, biroq Gorbaçyov keyingi intervyusida kengayiş öşanda muhokama qilinmaganini aytgan. Rossiya va NATO munosabatlari hamkorlikdan raqobatga ötdi: Vladimir Putin şarqqa kengayişni tahdid deb atagan. 2014-yilda Qrim Rossiyaga qöşib olingaç, NATO hamkorlikni töxtatdi; 2016-yilgi sammitda Rossiya asosiy xavfsizlik tahdidi deb e'tirof etildi. 2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişi ortidan ittifoq şarqiy qanotini kuçaytirdi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2025–2026-yillarda AQShning Kanada va Daniya suverenitetiga oid tahdidlari ittifoq içida inqirozga sabab bölgan.