Nevel

Nevel (rusça: Nevel) — Rossiyaning Pskov viloyatidagi şahar, Nevelskiy tumanining ma'muriy markazi. Şahar xuddi şu nomdagi Nevel köli böyida joylaşgan.

Şahar nomi Nevel köli (Nevl) nomiga mos keladi; u, ehtimol, Boltiqböyi-fin tilidagi nevo — botqoqli, yopişqoq joy sözidan kelib çiqqan. Nevel Ivan III ning 1504 yildagi vasiyatnomasida tilga olingan. Nevel erlari turli davrlarda Moskva va Litva knyazliklari, Polşa-Litva Hamdöstligi va Rossiya tsarligiga tegişli bölgan. 1508 yilgi tinçlik şartnomasiga köra Nevel Rossiya davlati tarkibida qoldi. 1562 yilda voevoda Andrey Kurbskiy Nevel yonidagi jangda litvaliklarni mağlub eta olmadi (rus Vikipediyasi); ingliz Vikipediyasi bu jangni polyaklarning ruslar ustidan ğalabasi deb ta'riflaydi. 1580 yilda şahar Hamdöstlik qöşinlari qöliga ötdi, 1582 yilda Rossiyaga qaytarildi.

Şaharning Hamdöstlikka qayta ötiş yili manbalarda turliça: rus Vikipediyasiga köra 1617 yilda bosib olingan va 1618 yilgi sulh bilan topşirilgan, ingliz Vikipediyasiga köra 1619 yilda qaytarib olingan. Magdeburg huquqi 1623 yilda berilgan: rus manbasida bu huquqni qirol Sigizmund III Vaza bergan, ingliz manbasida — Vladislav IV Vaza. Rus qöşinlari şaharni 1654 yilda (rus manbasi) yoki 1655 yilda (ingliz manbasi) egalladi; 1678 yilda Nevel yana Hamdöstlikka berildi. 17-asr örtalaridan Nevel atrofiga yahudiylar köçib kela boşladi va şahar yahudiy madaniyatining muhim markaziga aylandi.

1772 yil 28 mayda Polşaning birinçi bölinişi natijasida Nevel Rossiya imperiyasi tarkibiga kirdi. 1773 yilda şahar maqomi oldi va Nevelskiy uyezdining markazi böldi; uyezd Polotsk, Belorussiya va (1802 yildan) Vitebsk guberniyalari tarkibida böldi. 1778 yilda şahar rejasi, 1781 yilda yangi gerbi tasdiqlandi.

Sovet davrida Nevelskiy tumani 1927 yilda taşkil etilib, keyinçalik Ğarbiy, Kalinin, Velikiye Luki va 1957 yildan Pskov viloyatlari tarkibiga ötdi. Ikkinçi jahon uruşida şahar 1941 yil iyuldan 1943 yil 6 oktyabrgaça nemis bosqinida böldi. Rus Vikipediyasiga köra, bu davrda tumanda sakkiz mingdan ortiq tinç aholi otib taşlandi, Nevel getosi 1941 yil sentyabr oxirida yöq qilindi.

Şahar Pskovdan taxminan 240 km (ingliz manbasida — 242 km) janubi-şarqda, Nevel köli qirğoğida joylaşgan.

Ingliz Vikipediyasi ma'lumotiga köra aholi soni 1989 yilda 22 472, 2002 yilda 18 545, 2010 yilda 16 324 kişi bölgan. 1897 yilda şaharda 9349 kişi yaşagan: yahudiylar — 5831, belaruslar — 2411, ruslar — 1009 (rus manbasi). Ingliz manbasida şu yil ona tili böyiça taqsimot: yahudiylar 62,4 %, belaruslar 25,6 %, ruslar 10,8 %.

Sanoatda oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari yetakçi: sut konservalaş kombinati, ikkita tikuvçilik va bitta poyabzal fabrikasi, uçta metall işlaş korxonasi, Luga abraziv zavodining filiali. 2010 yilda mahsulot, iş va xizmatlar hajmi 730 mln rublni taşkil etdi. Nevel avtomobil va temir yöl tuguni: Nevel-1 stansiyasi Velikiye Luki — Polotsk, Nevel-2 stansiyasi Sankt-Peterburg — Vitebsk yönalişida joylaşgan. Rus manbasi şahar yonidan E95 avtomagistrali ötişini, ingliz manbasi M20 yöli yaqinidan ötişini yozadi.

Nevel ölkaşunoslik muzeyi 1850-yillarda qurilgan sobiq poçta bekati binosida joylaşgan. Şaharda 1943 yil oktyabrdagi ozod etiş janglarida halok bölganlar yodgorligi, 19-asr savdogarlar binolari majmuasi va 1904 yilda qurilgan sobiq ayollar gimnaziyasi binosi bor. Ingliz manbasiga köra mahalliy ahamiyatdagi uç meros obyekti mavjud: Troitsa çerkovi (1850-yillar), uyezd maktabi binosi va uruş davri harbiy qabristoni.

1918–1920 yillarda Nevelda faylasuf Mixail Baxtin yaşab, mehnat maktabida dars bergan; atrofida V. N. Voloşinov, M. I. Kagan, L. V. Pumpyanskiy, M. V. Yudina, B. M. Zubakin kabi hamfikrlar davrasi şakllangan.