New Zealand Sign Language

Yangi Zelandiya imo-işora tili (inglizça: New Zealand Sign Language, NZSL; maorinça: te reo Rotarota ö Aotearoa) — Yangi Zelandiyadagi sagirlar jamoasining asosiy tili. U 2006-yil aprelidan rasmiy til hisoblanadi.

NZSL ildizlari Britaniya imo-işora tiliga (BSL) borib taqaladi va texnik jihatdan Britaniya, Avstraliya va Yangi Zelandiya imo-işora tilining (BANZSL) şevasi deb hisoblanişi mumkin. NZSL va BSL örtasida işoralarning 62,5 foizi umumiy; amerika imo-işora tili bilan bu körsatkiç 33 foizni taşkil etadi. Boşqa tabiiy imo-işora tillari kabi u sagirlar tomonidan va ular uçun yaratilgan hamda oğzaki yoki yozma tillar bilan lingvistik aloqasi yöq.

NZSL 2006-yil 11-aprelda ingliz va maori tillaridan keyin Yangi Zelandiyaning uçinçi rasmiy tiliga aylandi. Tegişli qonun loyihasi parlamentda 2006-yil 6-aprelda uçinçi öqişdan ötdi, 10-aprelda qirollik tasdiğini oldi va ertasi kuni kuçga kirdi. Ikkinçi öqişda loyiha 119 ovoz bilan qöllab-quvvatlandi, 2 ovoz (ACT partiyasi) qarşi böldi; ular hukumat NZSLni moliyalaştirmayotganini sabab qilgan. 2013-yilgi aholi röyxatiga köra, 20 mingdan ortiq yangizelandiyalik NZSLni biladi. Rus tilidagi manbada 24 mingdan ortiq kişi qöllaşi aytilgan.

NZSL BSL va Auslan (Avstraliya imo-işora tili) bilan bir xil, ikki qölli barmoq alifbosidan foydalanadi. 1998-yilgi luğatda işoralar Gamburg yozuv tizimi — HamNoSys bilan kodlangan.

Yangi Zelandiyaga kelgan dastlabki britaniyalik sagir muhojirlar BSLni birga olib kelgan. Ma'lum birinçi imo-işora tili öqituvçisi Dorcas Mitchell 1868–1877-yillarda Çarteris Bayda bir oila bolalarini öqitgan; 1877-yilga kelib uning 42 öquvçisi bölgan. 1878-yilda Sumnerda oçilgan sagirlar maktabiga u direktor bölişga urinib, rad etilgan. Direktor Gerrit van Asch imo-işorani taqiqlaş tarafdori edi va imo-işorani biladigan bolalarni qabul qilmadi, şu sababli dastlab 14 nafar bola qabul qilindi. Bu siyosat 1979-yilgaça saqlandi; Titirangi (1940) va Kelstondagi (1958) maktablarda ham şunga öxşaş tartib bölgan.

Bolalar imo-işoradan yaşirinça foydalanişda davom etdi va til 100 yildan ortiq davomida kattalar aralaşuvisiz BSLdan alohida rivojlandi. Uning asosiy tayançi sagirlar klublari böldi. 1979-yilda Sumner maktabida «Total Communication» yondaşuvi joriy etildi, biroq unda ingliz tilining sun'iy imo-işorali şakli — «Australasian Sign Language» qöllandi. Natijada yoşlar NZSLda bu işoralardan köp foydalanadi, ba'zilar an'anaviy NZSLni «Old Sign» deb ataydi. NZSL ta'limda 1994-yildan qöllana boşladi.

Marianne Ahlgren Vellington Viktoriya universitetidagi dissertatsiyasida NZSL tölaqonli til ekanini isbotladi (ingliz manbada 1985-yil körsatilgan). 1992-yilda NZSL öqituvçilari assotsiatsiyasi tuzildi; 1997-yilda Viktoriya universitetida sagirlarni öqitiş böyiça sertifikat dasturi boşlandi. 1992-yilda Oklend texnologiya institutida (hozirgi Oklend texnologiya universiteti) imo-işora tili tarjimonlarini tayyorlaş dasturi oçildi. 1998-yilda Viktoriya universiteti va Yangi Zelandiya Sagirlar assotsiatsiyasi taxminan 4000 işorali luğat naşr etdi; 2011-yilda uning asosida onlayn luğat işga tuşirildi. TVNZ kanalidagi imo-işora tiliga tarjima qilingan «News Review» haftalik dasturi 1993-yilda töxtatildi. 2012–2013-yillarda Inson huquqlari komissiyasi NZSLdan foydalaniş va uni qöllab-quvvatlaş böyiça suriştiruv ötkazdi.

NZSLda BSLga qaraganda lab harakatlaridan köproq foydalaniladi; bu mamlakatdagi sagirlarni oğzaki öqitiş tarixini aks ettiradi. Luğatida marae va tangi kabi maori tuşunçalari hamda joy nomlari uçun işoralar bor: Rotorua — «balçiq havzalari», Kristçerç — ChCh harflarini bildiruvçi ikki «C».

Tilda turli maktablar atrofida şakllangan luğaviy farqlar mavjud: Van Asch ta'lim markazi (1880, Kristchurch), Sent-Dominik maktabi (1944, Vellington; 1953-yilda Filding), Titirangi maktabi (1942–1959), Mount-Vellington maktabi (1952–1959) va Kelston maktabi (1958, Oklend).