Niamey

Niamey — Niger poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning ğarbiy qismida, Niger daryosi sohilida joylaşgan, Niamey departamentining ma'muriy markazi hisoblanadi.

Mustamlakadan oldin Niamey hududi kam ahamiyatga ega edi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, bu yerda fula, zarma, maoure va songhay xalqlari yaşagan qişloqlar bölgan. Rus tilidagi Vikipediyada şahar 18-asrda taxminan bir neça yuz aholili kiçik qişloqlar örnida vujudga kelgan, ehtimol, deyiladi. Nomning kelib çiqişi haqida turli rivoyatlar bor: zarmalar uni «bu yerda joylaşinglar» ma'nosidagi iboraga boğlaydi, maourelar esa «Gna» daraxti nomi bilan izohlaydi. Rus tilidagi manba buni toponimik afsona bölişi mumkin, deb hisoblaydi.

Fransuzlar 1890-yillarda bu hududga keldi. Rus tilidagi Vikipediyada ular 1892-yilda bu yerda harbiy tayanç punkt barpo etgani aytilsa, ingliz tilidagi Vikipediyada birinçi fransuz posti 1901-yilda kapitan Anri Salaman tomonidan taşkil etilgani körsatilgan. Niamey 1900-yillarning boşida (ingliz manbasida 1903-yilda, rus manbasida 1905-yilda) Niger harbiy hududining markazi böldi, keyin poytaxt Zinderga köçirildi (ingliz manbasida 1911-yil, rus manbasida 1912-yil). Poytaxt 1926-yilda yana Niameyga qaytarildi; öşanda şaharda taxminan 3000 kişi yaşagan. Fransuz ma'muriyati 1930-yilda birinçi şahar rejasini qabul qildi. 1956-yilda Nigerda birinçi munitsipal saylovlar ötkazilib, Djibo Bakari birinçi mer böldi. Niger 1960-yilda mustaqillikka erişgaç, Niamey uning poytaxti böldi.

1970–1980-yillarda uran sanoati rivoji va qurğoqçiliklar sabab şahar aholisi va maydoni tez ösdi. 1992-yilda Niamey va uning yaqin atrofi alohida poytaxt okrugi sifatida ajratildi.

Şahar Niger daryosining ikkala sohilida joylaşgan, maydoni taxminan 239 km². Aksariyat aholi, hukumat va tijorat binolari daryoning şarqiy qirğoğida. Ikki köprik — Kennedi va Döstlik köprigi — qirğoqlarni boğlaydi. Şahar 5 kommunaga bölinadi. Niamey Sahelning janubida joylaşgan, iqlimi juda issiq; yomğirli mavsum may–sentyabrda, yoğinlar faqat şu mavsumda yoğadi. Manbalarda örtaça harorat va yoğin miqdori har xil keltirilgan (özbekça Vikipediyada yillik örtaça 25°, rus tilidagisida 29 °C).

Özbekça Vikipediyada aholi soni 2012-yilda 1 058 847 kişi deb körsatilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2011-yilda hukumat matbuoti şahar aholisini 1,5 milliondan ortiq, deb baholagan. Aholi ösişiga qurğoqçilik, mehnat migratsiyasi va yuqori tuğiliş sabab bölgan. Aholining 90 foizdan köpi musulmon. Eng yirik etnik guruhlar — songhay va zarma (jami 51,1 %), keyin hausa (34,4 %).

Niamey muhim transport tuguni, daryoda port mavjud. Xalqaro aeroport şahardan 12 km uzoqlikda joylaşgan. Şahar qişloq xöjaligi rayonining savdo markazi. Töqimaçilik fabrikasi va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor; quriliş materiallari, mebel va qişloq xöjaligi anjomlari işlab çiqariladi. Issiqlik elektr stansiyasi işlaydi. Kulolçilik, teri, kumuş, oltin va yoğoçdan buyumlar yasaş kabi hunarmandçilik rivojlangan.

Şaharda Milliy muzey bor (rus manbasiga köra, 1959-yilda oçilgan va hayvonot boğini öz içiga oladi). Prezident saroyi, xorijiy madaniyat markazlari, bozorlar, ippodrom, universitet (1973), Soğliqni saqlaş milliy maktabi, qişloq xöjaligi instituti va boşqa ilmiy muassasalar joylaşgan.