Non-fikşn

Non-fikşn (inglizça: non-fiction, “xayoliy emas”; non-fantastik deb ham yoziladi) — real hayot haqidagi ma'lumotni beradigan hujjat yoki media kontent. Rus tilidagi manbada u nehudozhestvennoy adabiyotning inglizça nomi sifatida ta'riflanadi.

Non-fikşn real hayot haqidagi faktlar yoki fikrlarni yetkaziş uçun yaratiladi. U obyektiv yoki subyektiv ravişda taqdim etilişi mumkin. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday kontent real dunyo haqidagi ma'lumotni vijdonan yetkazişga urinadi va odatda mavzuni tarixiy, ilmiy va empirik ma'lumotlarga tayanib obyektiv bayon qilişni maqsad qiladi. Ayrim asarlar esa real mavzulardagi samimiy fikrlar bilan subyektiv sohaga ham kiradi.

Prozaga nisbatan non-fikşn hikoya yozişning ikki asosiy yondaşuvidan biri hisoblanadi; ikkinçisi — xayoliy personaj va voqealarga asoslangan badiiy adabiyot. Muallif asarda keltirilgan har bir da'voning töğriligini kafolatlamasligi mumkin: mavzuni töliq ifodalaş boşqalarning işonçlarini tasdiqlaşni anglatmaydi. Audio va video imkoniyatlari paydo bölgaç, non-fikşn faqat yozma matn bilan çeklanmay qoldi.

Badiiy adabiyotdagi köplab adabiy vositalar non-fikşnda odatda ma'qul körilmaydi. Oddiylik, ravşanlik va aniqlik eng muhim omillar sanaladi. Öquvçini ğoyalarga işontiriş kerak bölgani uçun muvozanatli, izçil va asosli dalillar muhim. Badiiy va non-fikşn adabiyot örtasidagi çegara, ayniqsa biografiyada, munozarali bölib qoladi. Virjiniya Vulf şunday degan: „Agar biz haqiqatni granit toşiga öxşaş qattiq jism va şaxsiyatni kamalakdek uşlab bölmas narsa deb hisoblasak hamda tarjimai holning maqsadi bu ikkalasini bir butunga birlaştiriş ekanligini hisobga olsak, biz şuni tan olişimiz kerak: muammo ança murakkab“.

Asarga muallifning özi bilgan yolğon ma'lumotni kiritiş odatda nohalollik hisoblanadi. Ayrim non-fikşn asarlarda hikoyani izçillaştiriş uçun tasdiqlanmagan taxmin yoki tasavvur elementlari bölişi mumkin, ammo oçiq yolğon uni non-fikşn sifatida obrösizlantiradi. Naşriyot va kitob savdosida adabiy yoki ilmiy yönalişdagi asarlarni ajratiş uçun ba'zan “kreativ non-fikşn” iborasi qöllanadi.

Rus tilidagi maqolada janr 1965-yilda The New Yorker jurnalida Trumen Kapotening «Hladnokrovnoye ubiystvo» asari naşr etilişi bilan paydo bölgani aytiladi; u öşa paytda yangi hisoblangan jurnalistik suriştiruv janriga mansub deb ta'riflanadi. Boşqa manbalarda janrning paydo böliş vaqti haqida ma'lumot yöq. Özbekça maqolaga köra, eski non-fikşn asarlarda ham badiiy vositalar uçraydi, biroq ular ma'lumotga soya solmasligi uçun köpinça olib taşlanadi.

Özbekça Vikipediyada keng tarqalgan namunalar sifatida izohlovçi, bahslaşuvçi va funksional asarlar, san'at yoki adabiyot böyiça esselar, biografiyalar, memuarlar, jurnalistika hamda tarixiy, ilmiy, texnik yoki iqtisodiy yozilmalar sanaladi. Jurnallar, fotosuratlar, darsliklar, broşyuralar, çizmalar va diagrammalar ham köpinça ilmiy-ommabop hisoblanadi.

Inglizça Vikipediyada formatlar kengroq keltirilgan: ilmiy matnlar va monografiyalar, tarix kitoblari, hayot yozuvlari (avtobiografiya, biografiya, kundalik, xatlar), adabiy va san'at tanqidi, yangiliklar va hujjatli filmlar, işontiruvçi yozuvlar va esselar, ma'lumotnomalar (ensiklopediya, luğat, atlas), öz-özini rivojlantiriş kitoblari, ilmiy-ommabop kitoblar, darsliklar, sayohat yozuvlari va retseptlar.

Rus tilidagi manbaga köra, non-fikşn «hujjatli adabiyot»dan kengroq tuşunça: ilmiy-ommabop va öz-özini takomillaştiriş adabiyoti hujjatli adabiyotga kirmaydi. Ğoyaviy-axloqiy adabiyot, falsafa, psixologiya va ma'lumotnoma adabiyoti ham non-fikşn tarkibiga kiritiladi.