Northern Sotho

Northern Sotho (Sesotho sa Leboa) — bantu tillari oilasining Sotho-Tswana guruhiga kiradigan til. Asosan Janubiy Afrika Respublikasida (JAR) tarqalgan va rasmiy tillardan biridir. Tilni ba'zan pedi yoki sepedi deb ham ataşadi.

Northern Sotho bantu tillariga, Sotho-Tswana guruhiga kiradi. Rus tilidagi manbada u S.30 kiçik guruhiga mansub deb körsatilgan. Tilning nomi janubiy sotho (sesotho) bilan bir xil “Sotho” sözini öz içiga oladi, lekin u tsvana tiliga ham juda yaqin. Inglizça manbaga köra, u sheKgalagari va siLozi tillari bilan ham yaqin qarindoş.

Adabiy til bir neçta lahjani birlaştirgan standart şakldir. Bu lahjalar özaro tuşunarli lahja kontinuumini taşkil etadi. Lahjalarning aksariyati (pai, kutsve va pulanadan taşqari) sesoto va tsvana tillari örtasidagi oraliq tiplarga kiradi. Şarqdagi pai, pulana va kutsve lahjalari boşqalardan ança farq qiladi, ba'zan ularni alohida “şarqiy sotho” guruhiga ajratişadi. Inglizça manbada lahjalar Highveld-Sotho/Pedi va Lowveld-Sotho (Lobedu, Phalaborwa va boşqalar) guruhlariga bölinadi.

Til asosan Limpopo provinsiyasida, kamroq Gauteng, Mpumalanga va Şimoli-Ğarbiy provinsiyalarda tarqalgan. Limpopodagi beşta tumanning uçtasida (Waterberg, Capricorn va Sekhukhune) u köpçilik tili hisoblanadi. Mopani tumanida esa tsonga bilan birga ikki asosiy tildan biridir.

2022-yilgi JAR aholi röyxatiga köra, taxminan 6,2 million kişi (aholining 10,0 %) uni ona tili deb bilgan. Bu ona tillari orasida beşinçi örin.

Til lotin alifbosida yoziladi. Š harfi [ʃ] tovuşini bildiradi. Rus tilidagi manbaga köra, imloda g harfi [x] ma'nosida, tš harflar birikmasi [tʃ] uçun, ê va ô harflari esa oçiq [ɛ] va [ɔ] uçun işlatiladi. Inglizça manbaga köra, e va o ustidagi sirkumfleks asosan ma'lumotnomalarda uçraydi. Ba'zi old qöşimçalar, ayniqsa fe'llarda, negizdan ajratib yoziladi.

Yozma til nemis missionerlari tomonidan yaratilgan, ammo manbalar vaqt va tafsilotlarda farq qiladi. Rus tilidagi manbaga köra, K. Endemann va P. E. Şvelnuss Bibliyani tarjima qiliş uçun 20-asr boşida uni yaratgan. Inglizça manbada Berlin missionerlik jamiyati missionerlari (Alexander Merensky, Carl Knothe va boşqalar) 19-asrda tilni keng hujjatlaştirgani va imlo işlab çiqqani aytiladi.

Apartxeyd davrida şimoliy sotholar uçun Lebowa bantustani tuzilgan va til qurilişi faollaşgan. Inglizça manbaga köra, yozma standart apartxeyd rejimi tomonidan joriy etilgan. Hozir til maktablarda öqitiladi, radio va televideniyeda işlatiladi. Nom masalasida bahs bor: JAR Konstitutsiyasining inglizça matnida Sepedi, Northern Sotho tilidagi matnida Sesotho sa Leboa körsatilgan. Khelobedu kabi boşqa lahjalar vakillari “Northern Sotho” yoki “Sesotho sa Leboa” nomini tilning xilma-xilligini töğriroq aks ettiradi deb hisoblaydi. Inglizça manbaga köra, 2025-yil 5-noyabrda PANSALB Sesotho sa Leboa nomini qabul qilgan. Bu nom 27 lahjani qamrab oladi.

Til yuqori lahja bölinuvçanligi bilan ajralib turadi. Inglizça manbada tilda ikkita asosiy ton (yuqori va past) borligi aytiladi. Undoş birikmalarida birinçi burun undoşi böğin hosil qiladi: masalan, nthuše “menga yordam ber” sözi [n̩tʰuʃe] şaklida talaffuz qilinadi. Pretoria Sotho kabi şahar variantlarida nguni tillaridan ötgan klik tovuşlari paydo bölgan.