Abadiy dvigatel
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2–3-b. — ziyouz.com
Abadiy dvigatel (lot. Perpetuum mobile) — bir marta harakatga solib yuborilgandan keyin çeksiz uzoq vaqt öz-özidan iş bajara oladi, deb faraz qilingan maşina. Energiyaning saqlaniş qonuni kaşf etilmasdan oldin asrlar davomida odamlar sarflangan energiyadan köproq iş bajarişga imkon beradigan maşinani yaratişga urinib keldilar. Bunday maşinaga hatto «A.d.» deb nom ham berilgan. A.d. ning turli-tuman loyihalari taklif qilingan, lekin A.d. quriş mumkin ekanligini tabiatning asosiy qonunlari uzil-kesil inkor qiladi. Taşqaridan energiya olmay, öz-özidan iş bajara oluvçi maşina şartli ravişda birinçi tur A.d. deyiladi. Energiyaning saqlaniş va bir turdan ikkinçi turga aylaniş qonuniga asosan har qanday iş faqat energiya hisobiga bajariladi. Şuning uçun bunday A.d.ning bölişi mumkin emas. Taklif qilingan köpçilik A.d. loyihalarida oğirlik kuçi ta'siriga umid qilinadi. Şunday loyiqalardan biri 14-betdagi rasmda körsatilgan. Unda zalvar massa (zoldir) berk yölda harakatlanadi. Bunda zoldir pastga tuşganda uni yukrriga kötariş uçun sarflangan iş miqdoriga teng iş qaytadi. Şuning uçun bunday mexanizm sarflangan dastlabki energiya zaxirasi hisobiga işlaydi. Bu zaxira tugagaç, mexanizm ham töxtaydi.
Jismni sovita borib, uning issiqligini töla-tökis işga aylantiruvçi maşina (issiqlik maşinasi) şartli ravişda ikkinçi tur A.d. deyiladi. Bundam A.d. energiyaning saqlaniş va bir turdan ikkinçi turga aylaniş qonuniga zid kelmaydi. Lekin biror manba (mas, okeanlar, atmosfera) dagi issiqlikni butunlay işga aylantiruvçi tabiiy jarayon mavjud emas. Şuning uçun termodinamikaning ikkinçi qonuniga asosan bunday A.d. ham bölişi mumkin emas. A.d. larni yasaş mumkin emasligi materiya va harakatning haqiqatan abadiy ekanligidan, tabiat hodisalarining muayyan qonunlar asosida rivojlanib turişidan darak beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБАДИЙ ДВИГАТЕЛЬ (лот. Perpetuum mobile) — бир марта ҳаракатга солиб юборилгандан кейин чексиз узоқ вақт ўз-ўзидан иш бажара олади, деб фараз қилинган машина. Энергиянинг сақланиш қонуни кашф этилмасдан олдин асрлар давомида одамлар сарфланган энергиядан кўпроқ иш бажаришга имкон берадиган машинани яратишга уриниб келдилар. Бундай машинага ҳатто «А.д.» деб ном ҳам берилган. А.д. нинг турли-туман лойиҳалари таклиф қилинган, лекин А.д. қуриш мумкин эканлигини табиатнинг асосий қонунлари узил-кесил инкор қилади. Ташқаридан энергия олмай, ўз-ўзидан иш бажара олувчи машина шартли равишда биринчи тур А.д. дейилади. Энергиянинг сақланиш ва бир турдан иккинчи турга айланиш қонунига асосан ҳар қандай иш фақат энергия ҳисобига бажарилади. Шунинг учун бундай А.д.нинг бўлиши мумкин эмас. Таклиф қилинган кўпчилик А.д. лойиҳаларида оғирлик кучи таъсирига умид қилинади. Шундай лойиқалардан бири 14-бетдаги расмда кўрсатилган. Унда залвар масса (золдир) берк йўлда ҳаракатланади. Бунда золдир пастга тушганда уни юкррига кўтариш учун сарфланган иш миқдорига тенг иш қайтади. Шунинг учун бундай механизм сарфланган дастлабки энергия захираси ҳисобига ишлайди. Бу захира тугагач, механизм ҳам тўхтайди.
Жисмни совита бориб, унинг иссиқлигини тўла-тўкис ишга айлантирувчи машина (иссиқлик машинаси) шартли равишда иккинчи тур А.д. дейилади. Бундам А.д. энергиянинг сақланиш ва бир турдан иккинчи турга айланиш қонунига зид келмайди. Лекин бирор манба (мас, океанлар, атмосфера) даги иссиқликни бутунлай ишга айлантирувчи табиий жараён мавжуд эмас. Шунинг учун термодинамиканинг иккинчи қонунига асосан бундай А.д. ҳам бўлиши мумкин эмас. А.д. ларни ясаш мумкин эмаслиги материя ва ҳаракатнинг ҳақиқатан абадий эканлигидан, табиат ҳодисаларининг муайян қонунлар асосида ривожланиб туришидан дарак беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.