Abadiy dvigatel

Abadiy dvigatel (lotinça perpetuum mobile — «abadiy harakatlanuvçi») — bir marta işga tuşirilgaç, taşqaridan energiya olmasdan yoki atrofdagi issiqlikni töliq foydali işga aylantirib, istalgança uzoq işlay oladi deb tasavvur qilingan maşina. Fizika qonunlariga köra bunday qurilmani yasab bölmaydi. Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy fan abadiy dvigatel ğoyasini ilmiy asosga ega bölmagan deb rad etadi.12

ÖzME va Rusça Vikipediya abadiy dvigatellarni ikki turga ajratadi. Birinçi tur abadiy dvigatel heç qanday yoqilği yoki boşqa energiya manbaisiz, öz-özidan çeksiz iş bajarişi kerak edi. Biroq energiyaning saqlaniş qonuniga — termodinamikaning birinçi qonuniga — köra iş faqat qandaydir energiya hisobiga bajariladi, yöqdan energiya paydo bölmaydi. Şu bois bunday maşina mavjud bölişi mumkin emas.

Ikkinçi tur abadiy dvigatel — atrofdagi jismlarni (masalan, okean suvi yoki havoni) sovitib, ulardan olingan issiqlikni butunlay mexanik işga aylantiradigan maşina. ÖzME ta'kidlaganidek, bunday qurilma energiyaning saqlaniş qonuniga zid kelmaydi, lekin termodinamikaning ikkinçi qonuni uni ham man etadi: issiqlikni boşqa heç qanday özgarişsiz töla-tökis işga aylantiradigan jarayon tabiatda yöq. Rusça Vikipediyaga köra, termodinamikaning ikkala boşlanğiç qonuni ham abadiy dvigatel yaratişga qilingan köp sonli muvaffaqiyatsiz urinişlar tajribasi asosida postulat sifatida qabul qilingan.

ÖzME'ga köra, taklif etilgan loyihalarning köpçiligida oğirlik kuçiga umid bağlangan. Masalan, berk yöl böylab harakatlanuvçi oğir şar pastga tuşganda faqat uni yuqoriga kötariş uçun sarflangan işni qaytaradi, xolos; dastlabki energiya zaxirasi tugagaç, mexanizm töxtaydi. Inglizça Vikipediya bu ğoyaning eng maşhur namunasi sifatida «ortiqça yuklangan ğildirak»ni keltiradi: ğildirakka bir tomonda markazdan uzoqroqda, ikkinçi tomonda yaqinroqda turadigan yuklar ilinadi. Uzoqdagi yuklar katta aylantiruvçi moment hosil qiladi deb hisoblangan, ammo ular soni kamroq bölgani uçun momentlar tenglaşib, ğildirak töxtab qoladi.

Rusça Vikipediyaga köra, abadiy dvigatel haqidagi ilk hujjatli ma'lumot 8-asrga oid; 1150-yilda hind olimi Bxaskara simob qisman töldirilgan idişlar ğildirak gardişiga qiya biriktirilgan qurilmani tasvirlagan. 16-asrga oid arab qölyozmalarida ham bunday maşinalar haqida qaydlar uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, köp asrlar davomida bunday maşina yaratib bölişi yoki bölmasligi aniq emas edi; bu masala faqat termodinamika rivojlangaç hal böldi.

Loyihalar şunçalik köpayib ketdiki, Rusça Vikipediya ma'lumotiga köra, 1775-yilda Parij Qirollik fanlar akademiyasi ularni boşqa körib çiqmaslikka qaror qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, AQŞ patent idorasi abadiy dvigatelga ariza berilganda işlaydigan namunani talab qiladi, Buyuk Britaniya patent idorasi ham bunday arizalarni rad etiş amaliyotiga ega.

Ba'zi soatlar va kam quvvatli mexanizmlar uzoq vaqt odam aralaşuvisiz işlay oladi: ular havo bosimi yoki keça-kunduz haroratining farqidan energiya oladi. Inglizça va Rusça Vikipediyaga köra, ular abadiy dvigatel emas, çunki taşqi manbadan — Quyoş, okean oqimi yoki radioaktiv parçalaniş energiyasidan foydalanadi va bu manba tugaganda töxtaydi. Şuning uçun abadiy dvigatel tuşunçasi bugun Fizika tarixida energiya qonunlarini anglaşga yordam bergan ibratli misol sifatida qaraladi.