Abaqa
Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 1–2-b. — ziyouz.com
Abaqa ABAQA, Abaqaxon (1234.3, Möğuliston — 1282.1.4, Şaxu) — elxon, hulo-kuiylardan bölgan Eron hukmdori (1265—82). Eronga 1256 y. otasi Huloku bilan birga kelgan. Otasi vafotidan söng elxon etib saylangan, lekin uluğ qoon Xubilay tomonidan faqat 5 yildan sönggina tasdiqtangan. Misr mamluklari bilan olib borilgan uruşni besa-mara davom ettirgan. 1266 y. A. Şim. dan Daşti Qipçoqdan böladigan hujumni qaytariş maqsadida Kura daryosining şim. qirğoğida mudofaa devori bunyod etişga buyurgan; Kavkaz xalqlari uning vaziri Şamsiddin tomonidan 1278 y. tobe ettirilgan. Umumiy duşmanni bar-taraf qiliş uçun A. mamluklarning duşmanlari bölgan yevropalik xristi-anlar bilan aloqa boğlaşga uringan; uning elçilari 1274 y. Lion, 1277 y. Rimda bölgan. Yevropada bu sa'yhara-katlar xursandçilik bilan qabul qilingan. A. Angliya qiroli Eduard I (1274) va papalar Klement IV (1267), Grigoriy X (1274) va Nikolay III (1277) lardan noma olgan. A. 1265 y. yunon malikasiga uylangan. Biroq Misrga qarşi umumiy yuriş amalga oşmagan. Mamluklar Kiçik Osiyoning bir qis-mini qisqa muddatga bosib olişga erişganlar (1277) va Elbiston yonidagi jangda möğul qöşinyni tor-mor qilganlar. 1280 y. möğullar Suriyaga bosib kirib Halabni vayron etişgan. Biroq 1281 y. A.ning ukasi Mangu Temur Xama va Xims oraliğida mamluklardan qattiq zarbaga uçragan. A. qöşinlari Şarqda aksinça muvaffa-qiyatli kuraş olib borganlar. 1270 y. mamlakatga bostirib kirgan Baroq boşçiligidagi Çiğatoy ulusi qöşinlari Hirot yaqinida tor-mor etilgan. Bunday bosqinlarga barham beriş uçun A. 1273 y. Movarounnahrdagi tartibsizliklardan foydalanib Buxoro ş.ni vayron qilişni buyurgan.
Ad.: Bartold V.V., Abaka, Soçineniya, t.7, M., 1971.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБАҚА, Абақахон (1234.3, Мўғулистон — 1282.1.4, Шаху) — элхон, ҳуло-куийлардан бўлган Эрон ҳукмдори (1265—82). Эронга 1256 й. отаси Ҳулоку билан бирга келган. Отаси вафотидан сўнг элхон этиб сайланган, лекин улуғ қоон Хубилай томонидан фақат 5 йилдан сўнггина тасдиқтанган. Миср мамлуклари билан олиб борилган урушни беса-мара давом эттирган. 1266 й. А. Шим. дан Дашти Қипчоқдан бўладиган ҳужумни қайтариш мақсадида Кура дарёсининг шим. қирғоғида мудофаа девори бунёд этишга буюрган; Кавказ халқлари унинг вазири Шамсиддин томонидан 1278 й. тобе эттирилган. Умумий душманни бар-тараф қилиш учун А. мамлукларнинг душманлари бўлган европалик христи-анлар билан алоқа боғлашга уринган; унинг элчилари 1274 й. Лион, 1277 й. Римда бўлган. Европада бу саъйҳара-катлар хурсандчилик билан қабул қилинган. А. Англия қироли Эдуард I (1274) ва папалар Клемент IV (1267), Григорий X (1274) ва Николай III (1277) лардан нома олган. А. 1265 й. юнон маликасига уйланган. Бироқ Мисрга қарши умумий юриш амалга ошмаган. Мамлуклар Кичик Осиёнинг бир қис-мини қисқа муддатга босиб олишга эришганлар (1277) ва Элбистон ёнидаги жангда мўғул қўшинйни тор-мор қилганлар. 1280 й. мўғуллар Сурияга босиб кириб Ҳалабни вайрон этишган. Бироқ 1281 й. А.нинг укаси Мангу Темур Хама ва Химс оралиғида мамлуклардан қаттиқ зарбага учраган. А. қўшинлари Шарқда аксинча муваффа-қиятли кураш олиб борганлар. 1270 й. мамлакатга бостириб кирган Бароқ бошчилигидаги Чиғатой улуси қўшинлари Ҳирот яқинида тор-мор этилган. Бундай босқинларга барҳам бериш учун А. 1273 й. Мовароуннаҳрдаги тартибсизликлардан фойдаланиб Бухоро ш.ни вайрон қилишни буюрган.
Ад.: Бартольд В.В., Абака, Сочинения, т.7, М., 1971.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.