Abaqaxon
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Abaqaxon, Abaqa (1234 — 1282-yil 1-aprel) — Hulokuiylar (Elxoniylar) sulolasidan bölgan ikkinçi elxon, 1265—1282-yillarda Eron va unga tobe ölkalarni boşqargan möğul hukmdori. U Eron elxonligiga asos solgan Hulokuxonning öğli va Tuluyning nabirasi. ÖzME'ga köra, u 1234-yil martida Möğulistonda tuğilgan; Inglizça Vikipediya tuğilgan kunini 1234-yil 27-fevral, vafot sanasini esa 1282-yil 4-aprel deb beradi.1
Hokimiyat tepasiga keliş
13ÖzME'ga köra, Abaqa 1256-yilda otasi bilan birga Eronga kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Huloku uni ayniqsa yaxşi körgan va Turkistonga noib qilib tayinlagan. Otasi 1265-yilda vafot etgaç, Abaqa elxon etib saylangan, biroq ÖzME'ning yozişiça, möğullarning uluğ xoqoni Xubilay uni faqat beş yildan söng rasman tasdiqlagan. Elxonlik poytaxti sifatida Tabrizni Abaqa tanlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, u buddizm dinida bölgan, xristianlarga xayrixohlik qilgan; uning davridagi ayrim tangalarda xoç tasviri uçraydi. 1265-yilda u Vizantiya imperatori Mixail VIII Paleologning qizi Mariyaga uylangan — ÖzME bu voqeani «yunon malikasiga uylangan» deb qayd etadi.
Şimoliy va şarqiy uruşlar
13Abaqa hukmronligining katta qismi boşqa möğul uluslari bilan uruşlarda ötgan. ÖzME'ga köra, 1266-yilda u Daşti Qipçoq (Oltin Örda) tomonidan böladigan hujumlarni qaytariş uçun Kura daryosining şimoliy sohili böylab mudofaa devori qurdirgan. 1278-yilda vaziri Şamsiddin Kavkaz xalqlarini böysundirgan.
Şarqda Abaqa qöşinlari muvaffaqiyatli kuraşgan. 1270-yilda Baroq boşçiligidagi Çiğatoy ulusi qöşini Eronni egallaşga uringan, lekin Hirot yaqinida tor-mor etilgan. ÖzME'ga köra, 1273-yilda Abaqa Movarounnahrdagi parokandalikdan foydalanib, Buxoro şahrini vayron qilişni buyurgan; bu bilan u Çiğatoyiylarning keyingi yurişlariga barham bermoqçi bölgan.
Mamluklar bilan kuraş va Yevropa bilan aloqalar
13Abaqa Misr mamluklari bilan otasi davrida boşlangan uruşni davom ettirgan, ammo uni ğalaba bilan yakunlay olmagan. Umumiy duşmanga qarşi ittifoqçi izlab, u Yevropa xristian hukmdorlari bilan aloqa örnatişga harakat qilgan. ÖzME'ga köra, uning elçilari 1274-yilda Lionda, 1277-yilda Rimda bölgan; Abaqa Angliya qiroli Eduard I hamda Rim papalari Klement IV, Grigoriy X va Nikolay III dan maktublar olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1274-yilda Lion soborida Abaqa kotibining ma'ruzasi öqib eşittirilgan, biroq bu va keyingi elçiliklar amaliy natija bermagan. Yevropa bilan birgalikdagi umumiy yuriş amalga oşmagan.
Mamluklar 1277-yilda Kiçik Osiyoning bir qismini qisqa muddatga egallab, Elbiston yaqinida möğul qöşinini yenggan. 1280-yilda möğullar Suriyaga kirib, Halabni vayron qilgan. Ammo 1281-yilda Abaqaning ukasi Mangu Temur boşçiligidagi qöşin Xama va Xims oraliğida mamluklardan qattiq mağlubiyatga uçragan. Inglizça Vikipediya bu janglarni Ikkinçi Xims jangi deb ataydi va u 1281-yil 30-oktabrda bölganini qayd etadi.
Vafoti
13ÖzME Abaqaning vafot etgan joyini Şaxu deb körsatadi, Inglizça Vikipediyaga köra esa u Hamadonda vafot etgan. Undan keyin taxtga ukasi Ahmad Takudor ötirgan. Abaqa hukmronligi haqidagi asosiy tadqiqotlardan biri V. V. Bartoldning «Abaka» maqolasidir.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Abaqaxon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4268 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAbaqaxon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4268
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4268
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Abaqa Khanen.wikipedia.org
- 2ÖzME, Qöşimça, 1–2-b.manbaa.uz · ÖzME, Qöşimça, 1–2-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.