Ahmad Fanokatiy
SaqlaşBoşqa nomlari: Ahmad Fanakati
Öqiş: 2 daqiqa
Ahmad Fanokatiy (fors. احمد فناکتی; xitoyça: Āhémǎ) — Xubilay xon davrida Yuan davlatida yuqori lavozimlarda işlagan, moliya va soliq işlarini boşqargan musulmon amaldor. Yozma manbalarda uning faoliyatiga turliça baho berilgan.
Hayoti
13Uning tuğilgan yili aniq körsatilmagan: rus va ingliz Vikipediyasida «1242-yilgaça» deyiladi. Özbekça maqolada u qadim Şoşning Fanokat viloyatida tuğilgani aytiladi. Rus Vikipediyasiga köra, u Toşkentning janubida joylaşgan Fanokat şahridan, inglizça maqolaga köra esa Sirdaryoning yuqori oqimidagi, Qoraxitoylar hukmronligi ostidagi Fanokat (Banokat) şahridan çiqqan. Ikkala maqolada uni fors kelib çiqişli deyiladi.
Ingliz Vikipediyasiga köra, u Xubilay xizmatiga malika Jamui Xotun orqali kirgan. Xubilayning sevimli xotini Çabi Xotunning işonçini qozongan; rusça maqolada u Çabining himoyasidagi kişi sifatida tilga olinadi. Marko Polo yozuvlarida u «Baylo Ahmat» (Bailo Acmat) nomi bilan uçraydi. Özbekça maqolada 1261-yilda Şandu şahriga hokimlik qilgani qayd etilgan.
Faoliyati
13Manbalarga köra, 1262-yildan boşlab u davlat moliyasi bilan şuğullandi va Şimoliy Xitoy moliyasini boşqardi. 1270-yilda hukumatning moliyaviy bölimi — Davlat işlari departamentiga rahbarlik qildi. 1276-yilda Song davlati zabt etilgaç, Janubiy Xitoy moliyasi ham uning qöliga ötdi. U tuzga davlat monopoliyasini joriy qildi; bu davlat daromadining katta qismini taşkil etgan. Rusça maqolaga köra, u don xarid qiliş va saqlaş xizmatlarini taşkil etdi, qoğoz pullarni almaştirişda Song pulini yangi Yuan puliga 50:1 nisbatda almaştirişni qöllab-quvvatladi.
Özbekça maqolada uning pul muomalasi va soliq tizimini tartibga solişdagi rolini, ipakçilik, paxtaçilik va mato töqişni rivojlantirişga qöşgan hissasini, Markaziy Osiyo va Xitoy örtasidagi iqtisodiy aloqalarni mustahkamlaganini, şuningdek aholini dori-darmon bilan ta'minlaşda Turkiston tabobatidan foydalanganini ta'kidlanadi. Xubilay xon unga: «Qobiliyatini inobatga olganda, musulmonlar orasida faqat Axama (Ahmad) boş vazirlik lavozimiga loyiqdir», deb baho bergani keltiriladi.
Tanqid va vafoti
13Xitoy tarixiy yozmalarida u buzğunçi amaldor sifatida tasvirlanadi. Uning soliq tizimi şafqatsiz bölgani va öz boyligini oşiriş uçun lavozimidan foydalangani aytiladi. Raqiblari orasida valiahd Çjenjin (Çan Ven-Çyen), harbiy rahbar Bayan va Sui Pin bor edi. Marko Polo uning 25 öğli bölganini yozgan.
1281-yilda homiysi Çabi Xotun vafot etdi. Ahmad 1282-yil 10-aprelda (özbekça maqolada «uçinçi oyda») suiqasd natijasida öldirildi. Ingliz maqolasiga köra, suiqasdçilar Van Çju va Gao Xeşan edi. Qotillar qatl etilgaç, Xubilay xon unga qarşi şikoyatlarni eşitib, jasadini qabridan çiqarib itlarga taşlaşni, suyaklarini aravalar ğildiragi ostida majaqlaşni va öğillarini öldirişni buyurgan.
Merosi
13Ingliz Vikipediyasiga köra, Xitoy an'anaviy yozmalarida u yomon amaldor sifatida körsatiladi, «Jome ut-tavorix» esa uning Xubilay boşqaruviga yordamini ijobiy baholaydi. Mongoliyalik sönggi tadqiqotlar ham uning Yuan davlati moliya tizimini şakllantirişdagi rolini ijobiy eslaydi. U Marko Polo haqidagi teleseriallarda ham tasvirlangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ahmad Fanokatiy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1320 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAhmad Fanokatiy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1320
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1320
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q372411wikidata.org · P106, P569 (Yulian taqvimi), P19, P570
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.