Jaloliddin Rumiy

Jaloliddin Rumiy (Mavlono Jaloliddin Rumiy; 1207–1273) — şoir, mutafakkir va tasavvuf namoyandasi. U mavlaviya (Mevlevi) tariqati bilan boğlanadi, asarlari dunyoning köp tillariga tarjima qilingan.

Uning töliq nomi manbalarda Jaloliddin Muhammad Balxiy yoki Jaloliddin Muhammad Rumiy şaklida keladi. «Jaloliddin» — arabça laqab bölib, «Din şuhrati» ma'nosini bildiradi. «Balxiy» va «Rumiy» nisbalari mos ravişda «Balxdan» va «Rumdan» degan ma'noni anglatadi. Rum deganda Anatoliya hududi nazarda tutilgan. Eron va Örta Osiyoda unga «Mavlono», Turkiyada «Mevlono» laqabi berilgan; bu söz arabça «bizning xojamiz» ma'nosini bildiradi.

Rumiy 1207-yil 30-sentyabrda tuğilgan va 1273-yil 17-dekabrda Köniyada vafot etgan. Tuğilgan joyi haqida manbalar turliça yozadi: özbekça Vikipediya Balxni körsatadi, rus va ingliz Vikipediyalari esa Balx hududidagi Vaxş (hozirgi Tojikiston) degan joyni keltiradi.

Otasi Bahouddin Valad ilohiyotçi, faqih va voiz bölgan. Möğul bosqini xavfi tufayli oila ğarbga yöl olgan. Özbekça Vikipediyaga köra, Valad xorazmşoh taklifini rad etib, haj bahonasida Balxni tark etgan; Rumiy Makka yölida Farididdin Attor bilan uçraşgan. Ingliz Vikipediyasi bu uçraşuv Nişopurda bölgani haqidagi rivoyat barça olimlar tomonidan qabul qilinmaganini ta'kidlaydi. Oila Köniyaga joylaşgan: özbekça manba 1220-yilni, ingliz manbasi 1228-yilni körsatadi.

Bahouddin Valad vafot etgaç (rus manbasiga köra 1231-yilda), Rumiy uning örnini egalladi va madrasada dars berdi, va'z aytdi. 1244-yilda darveş Şams Tabriziy bilan uçraşuvi uning hayotini özgartirdi. Ingliz Vikipediyasiga köra, Şams 1248-yilda sirli ravişda yöqolgan; Rumiy bu judolikni ğazallarida ifodalagan. Şamsning taqdiri haqida bir neça taxmin mavjud. Keyinçalik Rumiyning yaqin hamrohi va şogirdi Husomiddin Çalabiy böldi.

Rumiy asarlari asosan fors tilida yozilgan; özbekça manba uni arab, fors va turkiy tillarda ijod qilgan deydi, rus manbasi esa ba'zan turkiy, arab va yunon tillaridan ham foydalanganini yozadi.

Uning ğazallar töplami «Devoni kabir» «Şamsi Tabriziy devoni» nomi bilan ham maşhur. Eng yirik asari — olti daftardan iborat «Masnaviyi ma'naviy». Uni Husomiddin Çalabiy ustozi oğzidan yozib borgan. Asarda hikoyalar orqali tasavvufiy ğoyalar bayon etilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, uni köpinça «forsiy Qur'on» deb ataydilar. Nasriy «Içindagi içindadir» (Fihi mo fihi) majlis va suhbatlardagi nutqlar majmuasi, «Makotib» esa maktublardan iborat.

Rumiy vafotidan söng uning izdoşlari va öğli Sulton Valad mavlaviya tariqatini taşkil etgan; bu tariqat sama marosimi bilan tanilgan. Uning ijodi fors, turk va boşqa adabiyotlarga ta'sir körsatgan. Özbekistonda mustaqillik yillarida unga qiziqiş kuçaydi: Jamol Kamol «Masnaviyi ma'naviy»ni özbekçaga tarjima qildi (4 jildi 2002–2006-yillarda naşr etilgan), «Içindagi içindadir» ham özbek tilida çop etilgan. Ingliz manbasiga köra, Rumiy AQShda eng köp sotiladigan şoirlardan biriga aylangan.