Masnaviy ma'naviy

Masnaviy ma'naviy (fors. مثنوی معنوی) — Jaloliddin Muhammad Balxiy, ya'ni Rumiy yozgan, fors tilidagi yirik şe'riy asar. U oltita kitobdan iborat bölib, tasavvuf tarixidagi eng ta'sirli asarlardan biri hisoblanadi.

Inglizça va rusça manbalarga köra, Rumiy asarni umrining oxirgi yillarida yaratgan: birinçi kitobni taxminan 1258-yilda, 54 yoşida diktovka qila boşlagan va 1273-yilda vafotigaça yozişni davom ettirgan. Oltinçi, yakuniy kitob tugallanmay qolgan. Hujjatlarda yozilişiça, Rumiy bu işni sevimli şogirdi Husomiddin Çalabiyning iltimosi bilan boşlagan: Çalabiy Rumiy izdoşlarining Sanoiy va Attor asarlarini sidqidil öqiyotganini payqagan. Rumiy oyatlarni aytib turgan, Çalabiy yozib, qayta öqib bergan. Har bir kitob taxminan 4000 baytdan iborat va öz nasriy muqaddima hamda kiriş qismiga ega. Oltinçi jildning yakunsiz tugaşi asar Rumiy vafotida tugallanmagan bölişi mumkin, degan taxminlarga hamda yana bir jild mavjudligi haqidagi da'volarga sabab bölgan.

Özbekça Vikipediyada esa boşqaça ma'lumot keltirilgan: kitob ön yil davomida yaratilib, Rumiy vafotidan tört yil avval, 1269-yilda tugallangan, deyiladi. Asar nomi „Ma'naviy masnaviylar“ („Ruhiy qöşbaytlar“) ma'nosini anglatadi.

Asar qisqa hikoyalar va rivoyatlar töplami bölib, ular Qur'on, hadislar va kundalik ertaklardan olingan. Hikoyalar fikrni tuşuntiriş uçun aytiladi, har bir xulosa batafsil muhokama qilinadi. Asar asosan içki, şaxsiy tasavvufiy talqinga e'tibor qaratadi. Rumiyning „Devon“idan farqli ölaroq, Masnaviy nisbatan „vazmin“ matn sanaladi.

Oltita kitob ikkitadan uç guruhga bölinadi: 1–2-kitoblar asosan nafs, uning özini aldaşi va yomon moyilliklari haqida; 3–4-kitoblarning asosiy mavzulari — Aql va Bilim (ular Muso payğambar timsolida aks etgan); 5–6-kitoblar insonning Xudoning borligini anglaşi uçun özining jismoniy, yerdagi mavjudligini inkor etişi ğoyasi bilan birlaşadi. Asarning muayyan syujeti yöq: unda maşhur hikoyalar, mahalliy bozor sahnalari, masal va ertaklar uçraydi.

Özbekça manbada baytlar soni 26840 (51370 misra), 690 hadisga şarh, 270 hikoya, Qur'ondan 760 marta iqtibos keltirilgani aytiladi. Inglizça va rusça manbalarda hajm taxminan 25 000 bayt (50 000 misra) deb berilgan. Olimlar asarni didaktik doston (Y. Bertels), irfoniy kitob (R. Nikolson), tasavvuf qomusi (A. Şimmel) kabi atagan.

R. Nikolsonning sakkiz jildli naşri (London, 1924–1940) „klassik naşr“ deb atalgan; unda Masnaviyning birinçi töliq inglizça tarjimasi ham bor. Boşqa inglizça tarjimalarni J. Redhaus (1881, faqat birinçi kitob), E. Uinfild (1887, qisqartirilgan), C. Uilson (1910, ikkinçi kitob), A. Uilyams (2006, birinçi kitob) va R. Gupta (2010) amalga oşirgan. Javid Mojaddediy tarjimasi (Oksford, 2004–2025) — birinçi töliq inglizça şe'riy tarjima.

Turkçaga Valad Özbudak tarjima qilgan, Sulaymon Nahifiy öz vaznida ögirgan. Yevropada nemis tiliga J. Hammer-Purgştal, F. Rukert, G. Ete, fransuz tiliga K. Huar tarjima qilgan. Özbek tilida Asqar Mahkamning tarjima-şarhi çop etilgan. Asarga yuzlab şarhlar yozilgan.

Qölyozma nusxalardan biri 1490-yilda Turkistonda xattot Katip Hasan tomonidan köçirilgan.

Masnaviy tasavvufning eng ta'sirli asarlaridan biri sanaladi. Ba'zan „fors tilidagi Qur'on“ deb ta'riflanadi; köp şarhlovçilar uni jahon adabiyotidagi eng yirik mistik şe'r deb biladi. Özbek adabiyotida Haydar Xorazmiyning „Javohir ul-asror“i va Boborahim Maşrabning „Mabdayi nur“i Masnaviyga şarh tarzida yozilgan. Fridrih Rukert tarjimasi orqali Gegel Rumiyni tanigan.