Fors tili
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Fors tili (farsi) — hind-yevropa tillari oilasidagi eroniy tillar guruhining janubiy-ğarbiy tarmoğiga mansub til. U Eronning rasmiy tili hamda millatlararo aloqa tili hisoblanadi.
Tasnifi
13Fors tili hind-yevropa tillari oilasining eroniy guruhiga kiradi. Ğarbiy eroniy tillar ikki kiçik guruhga bölinadi: janubi-ğarbiy (ularning içida fors tili eng keng tarqalgani) va şimoli-ğarbiy (kurd va baluj tillari). Rus Vikipediyasida fors tiliga eng yaqin qarindoşlar sifatida luro-baxtiyor şevalari va Ozarbayjondagi tat tili körsatilgan.
Zamonaviy fors tili pluritsentrik til bölib, uç yaqin qarindoş standart variantga ajraladi: Eron forsça (farsi), Afğoniston forsça (dari; 1964-yildan rasman şunday ataladi) va Tojikiston forsça (tojik tili). Dari nomi manbalarda 1958-yildan deb ham keltirilgan.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Ingliz Vikipediyasiga köra, fors tilida dunyo böylab taxminan 130 million kişi sözlaşadi. Eronda u yagona rasmiy til va aksar öquv yurtlarida ta'lim tili. Rus Vikipediyasiga köra, eronliklarning taxminan 58 foizi (40 million kişidan ortiq) uni ona tili sifatida biladi; boşqa baholarda mamlakat aholisining taxminan 63 foizi fors tilida gapiradi. Tojik varianti Tojikistonda va Özbekistonning ayrim hududlarida qöllanadi. Fors tilida sözlaşuvçi kiçik guruhlar Fors körfazi mamlakatlarida ham yaşaydi.
Yozuvi
13Eron va Afğonistonda fors alifbosi qöllanadi: u arab yozuvi asosida şakllangan bölib, arab tilida bölmagan tovuşlar uçun qöşimça harflar kiritilgan (özbekça Vikipediyada — 4 harf). Tojikistonda kirill asosidagi tojik alifbosi işlatiladi.
Tarixi
13Iranşunoslikda eroniy tillar qadimgi, örta va yangi davrlarga bölinadi. Zamonaviy fors tili örta fors tilining davomi, örta fors tili esa qadimgi fors tilining davomi hisoblanadi. Qadimgi fors tili Ahamoniylar davridagi mixxat bitiklarida uçraydi; eng qadimgi ma'lum matn Doro I davriga oid Bexistun bitigidir. Örta fors tili Sosoniylar davlatining (224–651) rasmiy tili bölgan.
Yangi fors adabiyoti 9-asrda, arablar istilosidan keyin yozib borila boşlagan. Özbekça Vikipediyaga köra, dastlabki yodgorliklar 9-asrning birinçi yarmiga oid; Rudakiy, Firdavsiy, Farroxiy, Manuçehr kabi şoirlar asarlar yozgan. Somoniylar davrida til rivoj topdi, Ğaznaviylar davrida Hindiston yarimorolgaça yetib bordi, Saljuqiylar davrida Kiçik Osiyoda rasmiy va adabiy tilga aylandi. Fors tili Usmoniylar, Dehli sultonligi va Muğallar kabi davlatlarda ham devonxona tili bölgan, turkiy, hind-oriy va boşqa tillarga ta'sir körsatgan.
Xususiyatlari
13Tehron lahjasi hozirgi adabiy tilning asosi bölgan. Özbekça Vikipediyaga köra, tilda 6 unli, 2 diftong va 22 undoş fonema bor, urğu odatda oxirgi böğinga tuşadi. Grammatik qurilişi analitik: kelişik va jins kategoriyalari yöq. Otlar son, aniqlik va noaniqlik, fe'llar şaxs, zamon, nisbat va mayl kategoriyalariga ega. Gapda izofali tuzilmalar keng qöllanadi; kesim gap oxirida, ega boşida, aniqlovçi aniqlanmişdan keyin keladi.
Leksikaning asosini sof eroniy sözlar taşkil etadi, arabça özlaşmalar ham köp: özbekça Vikipediyada 50 foizgaça, rus Vikipediyasida 60 foizgaça deyiladi. Özbekça Vikipediyada turk, fransuz, ingliz tillaridan kirgan sözlar ham qayd etilgan. Sözlaşuv nutqi adabiy tildan sezilarli farq qiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Fors tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/59 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFors tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/59
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/59
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2019-yil
70 mln kişi
+32,2 %2015-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.