Fors tili

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 222–223-b. — ziyouz.com

Fors tili FORS TILI, forsiy — xindevropa tillari oilasidagi eroniy tillar guruhining jan.ğarbiy tarmoğiga mansub til; asosan, Eronda (Eron Islom Respublikasining rasmiy tili hamda millatlararo aloqa tili), şuningdek, Afğoniston, Pokiston, Hindiston, Iroq, Birlaşgan Arab Amirliklari, AQŞda, Kavkazorti va Örta Osiyo respublikalarida («eroniy» deb ataladi) tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni, ötgan asr oxirlaridagi ma'lumotlarga köra, 26 mln. kişidan ortiq. F.t. tarixida 3 davr farqlanadi: qad., örta va yangi. Xoz. F.t. tojik hamda Afğonistondagi dari (forsi kobuliy) tillari b-n birgalikda qad. fors (axomaniylar sulolasi şohlarining mil. av. 6—4-a.larga mansub mixxat yodgorliklaridan ma'lum), örta fors (mil. 3—7-a.lar yodgorliklari) va mumtoz yangi fors (9— 14-a.lar yodgorliklari) davrlarining genetik vorisi hisoblanadi. F.t. örta asrlarda Ozarbayjon va Hindistonda ham adabiy til sifatida qöllangan.

F.t.ning köplab lahja va şevalari bölib, tehron lahjasi ularning eng asosiysi va eng köp örganilganidir. Bu lahja hoz. adabiy F.t.ga asos bölgan. Fonetik xususiyatlari: 6 ta monoftong, 2 ta diftong, 22 ta undoş fonema mavjud. Çuqur til orqa va böğiz undoşlari bor, urğu, odatda, oxirgi böğinga tuşadi. Morfologik qurilişi analitik xususiyatga ega, kelişik va jins kabi grammatik kategoriyalar mavjud emas. Otlar son, aniklik va noaniklik kategoriyalariga, fe'llar şaxs, zamon, nisbat va mayl kategoriyalariga ega. Fe'l yagona tuslaniş turiga ega va tuzilişiga köra sodda va qöşma fe'llarga ajraladi. Gapdagi sözlar aloqasida izofali tuzilmalar keng kullanadi. Kesim, asosan, ran oxirida, ega esa ran boşida, aniqlovçi aniqlanmişdan keyin keladi. Leksikasining asosini sof eroniy sözlar taşkil etadi, lekin arabça özlaşmalar ham juda köp (barça leksikaning 50% igaça), şuningdek, turk, fransuz, ingliz va b. tillardan kirgan sözlar ham bor.

F.t. qad. yozuv an'analariga ega, unda boy adabiyot mavjud. Dastlabki yodgorliklari 9-a.ning 1-yarmiga mansub. Yozuvi arab alifbosi asosida, unga fors tiliga xos tovuşlarni ifodalovçi 4 xarf qöşilgan holda şakllantirilgan.

Ad.: Rubinçik Yu. A., Sovremenniy persidskiy yazik, M., 1960; Peysikov L. S, Leksikologiya sovremennogo persidskogo yazika, M„ 1975.

Anvar Ismoilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФОРС ТИЛИ, форсий — хиндевропа тиллари оиласидаги эроний тиллар гуруҳининг жан.ғарбий тармоғига мансуб тил; асосан, Эронда (Эрон Ислом Республикасининг расмий тили ҳамда миллатлараро алоқа тили), шунингдек, Афғонистон, Покистон, Ҳиндистон, Ироқ, Бирлашган Араб Амирликлари, АҚШда, Кавказорти ва Ўрта Осиё республикаларида («эроний» деб аталади) тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони, ўтган аср охирларидаги маълумотларга кўра, 26 млн. кишидан ортиқ. Ф.т. тарихида 3 давр фарқланади: қад., ўрта ва янги. Хоз. Ф.т. тожик ҳамда Афғонистондаги дари (форси кобулий) тиллари б-н биргаликда қад. форс (ахоманийлар сулоласи шоҳларининг мил. ав. 6—4-а.ларга мансуб миххат ёдгорликларидан маълум), ўрта форс (мил. 3—7-а.лар ёдгорликлари) ва мумтоз янги форс (9— 14-а.лар ёдгорликлари) даврларининг генетик вориси ҳисобланади. Ф.т. ўрта асрларда Озарбайжон ва Ҳиндистонда ҳам адабий тил сифатида қўлланган.

Ф.т.нинг кўплаб лаҳжа ва шевалари бўлиб, теҳрон лаҳжаси уларнинг энг асосийси ва энг кўп ўрганилганидир. Бу лаҳжа ҳоз. адабий Ф.т.га асос бўлган. Фонетик хусусиятлари: 6 та монофтонг, 2 та дифтонг, 22 та ундош фонема мавжуд. Чуқур тил орқа ва бўғиз ундошлари бор, урғу, одатда, охирги бўғинга тушади. Морфологик қурилиши аналитик хусусиятга эга, келишик ва жинс каби грамматик категориялар мавжуд эмас. Отлар сон, аниклик ва ноаниклик категорияларига, феъллар шахс, замон, нисбат ва майл категорияларига эга. Феъл ягона тусланиш турига эга ва тузилишига кўра содда ва қўшма феълларга ажралади. Гапдаги сўзлар алоқасида изофали тузилмалар кенг кулланади. Кесим, асосан, ran охирида, эга эса ran бошида, аниқловчи аниқланмишдан кейин келади. Лексикасининг асосини соф эроний сўзлар ташкил этади, лекин арабча ўзлашмалар ҳам жуда кўп (барча лексиканинг 50% игача), шунингдек, турк, француз, инглиз ва б. тиллардан кирган сўзлар ҳам бор.

Ф.т. қад. ёзув анъаналарига эга, унда бой адабиёт мавжуд. Дастлабки ёдгорликлари 9-а.нинг 1-ярмига мансуб. Ёзуви араб алифбоси асосида, унга форс тилига хос товушларни ифодаловчи 4 харф қўшилган ҳолда шакллантирилган.

Ад.: Рубинчик Ю. А., Современный персидский язык, М., 1960; Пейсиков Л. С, Лексикология современного персидского языка, М„ 1975.

Анвар Исмоилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.