Köniya

Köniya — Turkiyaning markaziy qismidagi yirik şahar va Köniya viloyatining markazi. Qadimda va saljuqiylar davrigaça Ikoniy (Ikonion, lot. Iconium) nomi bilan ma'lum bölgan.

Hudud miloddan avvalgi 3-ming yillikda ham aholi yaşagan joy bölgan. Inglizça manbaga köra, şahar nomi xet bitiklaridagi Ikkuwaniya toponimiga mos keladi. Rus tilidagi manbada xet davridagi nomi Kuvanna deb berilgan. Ikoniy Frigiya davlati şaharlari qatorida tilga olingan; Ksenofont uni Frigiyaning oxirgi şahri deb ta'riflagan. Keyinçalik şahar Fors imperiyasi tarkibida bölgan, Iskandar Zulqarnayn Doro III ni miloddan avvalgi 333-yilda mağlub etgaç, Salavkiylar, söng Pergam şohlari hukmronligiga ötgan. Rim imperiyasi tarkibida imperator Klavdiy davrida şahar Klavdikoniy deb atalgan.

Şahar Bibliyadagi Havoriylar faoliyati kitobida tilga olinadi, Pavel havariyning safarlari bilan boğliq. Vizantiya davrida u episkop qarorgohi, taxminan 370-yilda esa Likaoniya metropoliyasi markaziga aylangan.

Saljuqiylar şaharni 1084-yilda egallagan (rus manbasida 1070-yillar deyilgan). Köniya Rum sultonligining poytaxti bölgan; ingliz manbasiga köra, eng gullagan davri 12-asrning ikkinçi yarmiga töğri keladi. 1243-yildagi möğullar istilosidan keyin ham tasavvuf markazi bölib qolgan. 1322-yilda şaharni Qoramonöğillari bekligi egallagan, 1420-yilda bek lik Usmonlilar tarkibiga kirgan. 1453-yilda Köniya Qoraman eyaletining markaziga aylangan. Özbekça Vikipediyada Usmonlilarga qöşib olinişi 15-asr oxiri deb körsatilgan. 1832-yilda şahar yaqinida Ibrohim poşo qöşinlari bilan Usmonli armiyasi örtasida hal qiluvçi jang bölgan. 1925-yilda tasavvuf tariqatlari faoliyati taqiqlangan yoki çeklangan, Rumiy maqbarasi 1927-yilda muzeyga aylantirilgan.

Şahar Markaziy Anatoliya platosining janubi-ğarbiy çekkasida, Köniya tekisligida joylaşgan. Viloyatning janubiy qismini Toros toğlari örab turadi. Dengiz sathidan balandligi taxminan 1000 metr. Iqlimi mö'tadil kontinental, yarim quruq; yozi issiq, tunlari salqin, qişi nisbatan sovuq va qorli. Rus manbasiga köra yillik yoğin 332 mm. Qayd etilgan eng past harorat −26,5 °C (1972-yil 6-fevral); eng yuqori harorat böyiça manbalar farq qiladi: 40,6 °C (2000-yil 30-iyul) va inglizça manbada 40,9 °C (2023-yil 14-avgust).

Uzbekça Vikipediyada aholisi 761 mingdan ziyod (2000) deyilgan. Rus manbasida şahar aholisi 2 079 225 kişi, inglizça manbada 2024-yilda metropoliten viloyat aholisi 2 330 024, uç şahar tumani (Qaratoy, Saljuqli, Meram)da 1 433 861 kişi, bu Turkiyada oltinçi yirik şahar ekani aytilgan.

Şahar transport yöllari tuguni va qişloq xöjaligi rayoni markazi. Ğalla va jun savdosi yuritiladi. Oziq-ovqat, töqimaçilik, sement sanoati korxonalari va traktor zavodi mavjud, gilam töqiladi; yaqinda simob va magnezit qazib olinadi. Inglizça manbaga köra, hozir iqtisodiyotda avtomobil butlovçi qismlari, maşinasozlik, qişloq xöjaligi asboblari, quriliş materiallari, qadoqlaş, oziq-ovqat, töqimaçilik va charm sanoati muhim örin tutadi; şaharda bir qança sanoat zonalari bor.

Köniya Jaloliddin Rumiy yaşagan va dafn etilgan şahar; uning izdoşlari Mavlaviya tasavvuf tariqatini taşkil etgan. Maqbara muzeyga aylantirilgan, har yili dekabr örtalarida darveşlar bayrami ötkaziladi. Renessans davrida Köniya gilamlari Yevropaga eksport qilingan.

Asosiy yodgorliklar: Mavlono muzeyi, Alouddin masjidi, Inja Minor madrasasi, Qaratoy madrasasi, Sirçali madrasasi, Sohibota majmuasi, Selimiya va Aziziya masjidlari, Arxeologiya va etnografiya muzeylari, Koyunöğli muzeyi. Yaqin atrofda Çatalxoyuk aholi manzilgohi (miloddan avvalgi 7500-yildan) joylaşgan. Maşhur taomlar: etli ekmek, tirit.