Ajall Şams al-Din Omar

Sayyid Ajall Şamsiddin Umar al-Buxoriy (1211–1279) — Buxoroda tuğilgan, möğullar boşçiligidagi Yuan sulolasi xizmatidagi davlat arbobi. U Yuan sulolasi tomonidan tayinlangan Yunnanning birinçi provinsiya gubernatori bölgan.

Şamsiddinning kelib çiqişi Örta Osiyolik eroniy bölib, u Xorazmşohlar davlatiga qaraşli Buxoro şahrida tuğilgan. Xorazmşohlar va möğullar örtasidagi uruş vaqtida Çingizxon şaharga hujum qilgaç, uning oilasi unga taslim bölgan. Rivoyatlarga köra, u Ali ibn Abu Tolib va Muhammad payğambar avlodidan hisoblanadi. Otasi Kamoliddin, bobosi Şamsiddin Umar al-Buxoriy bölgan. Marşall Broomhallning yozişiça, u payğambarning yigirma yettinçi avlodi, boşqa ma'lumotda esa yigirma oltinçi avlodi deyiladi.

Sayyid Munkexonning Siçuanni zabt etişida qatnaşib, ta'minot işlarini boşqargan. U Yanjindagi (hozirgi Pekin) Yuan saroyida xizmat qilgan va moliya işlariga mas'ul bölgan. Manbalarda sana borasida farq bor: özbekça va inglizça manbalarda 1259-yil moliya işlari boşqargan yil sifatida, 1274-yil esa Xubilayxon Dali qirolligini zabt etgaç, uni Yunnanga yuborgan vaqt sifatida keltiriladi; rusça manbada esa Yunnanga hokim sifatida jönatilişi 1259-yildan deyiladi. U 1279-yilda Yunnanda vafot etgan. Vafotidan keyin unga Çjxunyi (忠懿) nomi berilgan; inglizça manbada keyinroq „Xanyan şahzodasi“ unvoni va Çjxunxuy (忠惠) nomi berilgani qayd etilgan.

Sayyid Ajall hozirgi Kunmin örnida „Çjunjin Çen“ nomli „xitoyça uslubdagi“ şaharga asos solgan. U şaharda buddistlar va konfutsiylar ibodatxonalari hamda ikkita masjid qurişni buyurgan. Islom, xristianlik, buddizm, daosizm va konfutsiylikni tarğib qiliş möğullarning diniy siyosati qismi bölgan. 1274-yilda u Yunnandagi ilk Konfutsiy ibodatxonasini qurdirgan; bu ibodatxona keyinçalik maktab vazifasini ham ötagan.

U Yunnanni „qoloq va vahşiy“ deb hisoblagan va hududni „madaniylaştiriş“ uçun konfutsiylik, islom va buddizmdan foydalangan. Yunnanda islomning mavjudligi uning faoliyati bilan boğlanadi. Siçuanlik olimlar yangi maktablarda konfutsiy marosimlarini örgatgan; xitoyça ijtimoiy tuzilmalar, dafn va nikoh odatlari mahalliy aholiga yoyilgan, mahalliy rahbarlarga esa „varvar“ kiyimlari örniga boşqa kiyimlar sovğa qilingan. Şu bois u Xitoyda Yunnanni xitoylaştirişga qöşgan hissasi bilan maşhur. Rusça manbada uni Xitoyning janubi-ğarbida ta'lim muassasalarini saqlaş uçun vaqf yerlari tizimining asosçisi deb ataydi, şuningdek möğullarning Birmani bosib olişida qatnaşçilardan biri sifatida qayd etadi.

Marko Polo va Raşididdin Yuan davrida Yunnan aholisi orasida musulmonlar köp bölganini yozgan. Sayyid Siandagi Daxueşi masjidi kabi köplab masjidlarni ta'mirlagan va qurdirgan; şu masjiddagi 1523-yilda örnatilgan stela bunga dalolat beradi.

Sayyid Ajallning beşta öğli bölgan; katta öğli Nasriddin 1279-yilda otasi vafotidan keyin Yunnan hokimi bölgan. Yettinçi avlodi Sayyid Hojiga borib taqaladi. Inglizça manbaga köra, uning ikkita qabri bölgan: biri Yunnanda, boşqasi Siandagi kiyimlari saqlangan yodgorlik.

U Xitoydagi köplab musulmonlarning, xususan Yunnan, Ningxia va Fujyandagi xuyzu naslining ajdodi hisoblanadi. Uning avlodlari orasida „Islomning magnit ignasi“ muallifi Ma Çu (1630–1710) va Ma Dexin, şuningdek Çjan Xe (Çjen Xe) tilga olinadi. Rusça manbaga köra, uning nabirasi 1365-yilda islom xitoyça „sof haqiqiy din“ deb atalişini sörab murojaat qilgan va sörov qondirilgan. Ba'zi tadqiqotçilar uning nasabnomasidagi ba'zi da'volarga şubha bilan qaragan.