Munke
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Munke (Mangu, Möngke; 1208 yoki 1209 — 1259) — Möğullar imperiyasining törtinçi buyuk xoni (qooni), Çingizxonning nabirasi va Tulixonning tönğiç öğli. Inglizça Vikipediyaga köra, u 1251-yil 1-iyuldan umrining oxirigaça hukmronlik qilgan va Tulixon avlodidan taxtga çiqqan birinçi buyuk xon bölgan. Uning davrida imperiya boşqaruvida jiddiy islohotlar ötkazilgan.1
Yoşligi
13ÖzME uning tuğilgan yilini 1208 deb körsatadi, inglizça Vikipediya esa 1209-yil 11-yanvar sanasini beradi. Inglizça maqolaga köra, «Möngke» ismi möğulça «abadiy» ma'nosini anglatadi. Yigitlik yillarida u amakisi Öqtoyxon bilan birga Szin sulolasiga qarşi uruşda qatnaşgan, 1235-yildan esa ğarbga qilingan katta yurişda qipçoqlar, Kavkaz xalqlari va Rus knyazliklariga qarşi jang qilgan, Kiyev qamalida iştirok etgan.
Taxtga çiqişi
13Guyuk xon vafotidan keyin taxt uçun asosiy da'vogarlar Botuxon va Munke bölib qolgan. ÖzME'ga köra, 1251-yilda Qoraqurumda çaqirilgan qurultoyda Botuxonning qöllab-quvvatlaşi bilan Munke buyuk xon etib saylangan. Uning saylanişiga qarşi turmoqçi bölgan Öqtoyxon tarafdorlari qamoqqa olingan: 77 kişi qatl etilgan, Şeramun kabi ba'zi xonzodalar esa afv etilib, imperiyaning çekka hududlariga jönatilgan. Inglizça Vikipediya qatl qilinganlar soni turli manbalarda 77 dan 300 gaça körsatilişini qayd etadi.
Davlat boşqaruvi
13Munke öziga duşman bölgan Çiğatoy va Öqtoy uluslarini böysundirgan va öz yerlari çegarasini Botuxonga tegişli Jöji ulusigaça yetkazgan. ÖzME yozişiça, natijada Çingizxon davridagi yakka hokimlik örnida amalda ikki markaz — Botuxon va Munke hokimiyati vujudga kelgan: Şarqiy Turkiston va Yettisuv Munkega, Movarounnahr esa Botuxonga böysungan. Çiğatoy ulusini Orqina xotun boşqargan.
Munke hukmronligida turli viloyatlarni boşqarişda ularning xalqi, tili va dini inobatga olingan: qoon devonida turli millat vakillari xizmat qilgan, muayyan xalqqa qaratilgan farmonlar uning öz tili va yozuvida bitilgan. U Öqtoyxon davridagi soliq tartibini tiklab, yiğimlardagi tartibsizliklarga barham bergan; soliq miqdori aniq belgilangan va asosan pul bilan undirilgan. Raşiduddin ma'lumotiça, jon boşiga soliq Xitoy va Movarounnahrda eng köpi 15 dinor, Xuroson va Eronda 7 dinorgaça bölgan. Munke Çingizxon vafotidan keyin berilgan barça yorliq va payzalarni bekor qilib, xonzodalarni işlarni markaziy noiblar bilan kelişib yuritişga majbur etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u zodagonlarning isrofgarçiligini çeklagan, savdogarlarni soliqqa tortgan va ukalari Xubilay hamda Hulaguni Şimoliy Xitoy va Eronni boşqarişga qöygan.
Vafoti va oqibatlari
131259-yilda Xitoyga qarşi yuriş paytida Munke vaboga çalingan va ÖzME'ga köra sakkiz kunlik kasallikdan söng vafot etgan. Uning jasadini öğli Asutoy Möğulistonga olib kelgan va u Burhon Xoldun mavzesida Çingizxon hamda Tulixon qabrlari yonida dafn qilingan. Inglizça Vikipediyaga köra, Munke voris tayinlamay olamdan ötgani uning ukalari Xubilay va Arig Buga örtasida tört yillik taxt uruşiga sabab bölgan; bu uruş va undan keyingi nizolar Möğullar imperiyasining batamom parçalanişiga olib kelgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Munke // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3746 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMunke. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3746
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3746
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Möngke Khanen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 6-jild, 816–817-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 816–817-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.