Munke

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 816–817-b. — ziyouz.com

Munke MUNKE, Mangu (1208-1259) -Möğullar davlatining 4-buyuk xoni (kroni), Çingizxonning nabirasi, Tulixonning tönğiç farzandi. 1251 y. Qoraqurumt bölgan qurultoyda Botuxonning qaroriga binoan qoonlik şohsupasiga ötirgan. Qurultoy paytida M.ning hukmdor etib saylanişiga qarşi çiqmoqçi bölgan Öqtoyxon tarafdorlari hibsga olinadi. 77 kişi qurultoydan keyin qatl etiladi, Şeramun va b. xonzodalar afv etiladi va mamlakatning turli çekka viloyatlariga jönatiladi. M. duşmanlik ruhida bölgan Çiğatoy va Öqtoy uluslarini böysundiriş hamda tasarrufidagi yerlar çegarasini Botuxonga tegişli bölgan Jöji ulusi sarhadlarigaça yetkazişga muvaffaq böladi. Çiğatoy ulusiga Ergana xotun (Orqina xotun) hukmdor etib tayinlanadi. Çingiziylar imperiyasida Çingizxon asos solgan yakka hokimlik örnida Botuxon va M. rahbarligidagi ikki hokimlik vujudga keladi. Şarqiy Turkiston, Quljin, Yettisuv M. tasarrufiga kiradi. Movarounnahr Botuxonga böysunadi. M. davriga muayyan viloyat yoki yurtning millati va dinini e'tibordan qoçirmagan holda boşqarişga katta e'ti-bor qaratiladi. Şu bois qoon devonida barça millat vakillari faoliyat körsatar, birorbir yurt, elat xalqiga qarata qabul qilinadigan qaror yoki murojaatnomalar şu xalqning tilida va yozuvida bitilar edi.

M. soliq undirişning Öqtoyxon vaqtida örnatilgan tartibini qayta joriy etadi va bu boradagi mavjud boşboşdoqlikka çek qöyadi. Soliqning miqdori aniq belgilangan, asosan, pul şaklida yiğilgan. Raşiduddinning fikriça, jonboş soliği Xitoy va Movarounnahrda eng kupi 15 dinor, Xuroson va Eronda eng köpi 7 dinor, eng kami esa, 1 dinorni taşkil qilgan.

M. Çingizxon vafotidan söng qabul qilingan barça yorliq va payzalarni bekor etadi. Natijada xonzodalar barça amallarini buyuk qoonning noiblari b-n maslahatlaşgan holda amalga oşirişga majbur böldilar.

M. 1259 y. Xitoyga qarşi olib borilayotgan uruş çoğida vabo kasaliga çalinadi va 8 kunlik xastalikdan söng vafot etadi. Uning jasadi öğli Asutoy tomonidan Möğulistonga keltiriladi. M. Burhon Xoldun mavzeida Çingizxon va Tulixon qabrlari yaqiniga dafn etiladi.

Ad.: Raşid ad din, Sbornik letopisey, t. 2, M. —L., 1960; Bartol d V. V., Soçineniya, t. 1, M., 1963; Abulğozi, Şajarayi turk, T., 1992; Mirzo Uluğ-bek, Tört ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МУНКЭ, Мангу (1208-1259) -Мўғуллар давлатининг 4-буюк хони (крони), Чингизхоннинг набираси, Тулихоннинг тўнғич фарзанди. 1251 й. Қорақурумт бўлган қурултойда Ботухоннинг қарорига биноан қоонлик шоҳсупасига ўтирган. Қурултой пайтида М.нинг ҳукмдор этиб сайланишига қарши чиқмоқчи бўлган Ўқтойхон тарафдорлари ҳибсга олинади. 77 киши қурултойдан кейин қатл этилади, Шерамун ва б. хонзодалар афв этилади ва мамлакатнинг турли чекка вилоятларига жўнатилади. М. душманлик руҳида бўлган Чиғатой ва Ўқтой улусларини бўйсундириш ҳамда тасарруфидаги ерлар чегарасини Ботухонга тегишли бўлган Жўжи улуси сарҳадларигача етказишга муваффақ бўлади. Чиғатой улусига Эргана хотун (Орқина хотун) ҳукмдор этиб тайинланади. Чингизийлар империясида Чингизхон асос солган якка ҳокимлик ўрнида Ботухон ва М. раҳбарлигидаги икки ҳокимлик вужудга келади. Шарқий Туркистон, Қулжин, Еттисув М. тасарруфига киради. Мовароуннаҳр Ботухонга бўйсунади. М. даврига муайян вилоят ёки юртнинг миллати ва динини эътибордан қочирмаган ҳолда бошқаришга катта эъти-бор қаратилади. Шу боис қоон девонида барча миллат вакиллари фаолият кўрсатар, бирорбир юрт, элат халқига қарата қабул қилинадиган қарор ёки мурожаатномалар шу халқнинг тилида ва ёзувида битилар эди.

М. солиқ ундиришнинг Ўқтойхон вақтида ўрнатилган тартибини қайта жорий этади ва бу борадаги мавжуд бошбошдоқликка чек қўяди. Солиқнинг миқдори аниқ белгиланган, асосан, пул шаклида йиғилган. Рашидуддиннинг фикрича, жонбош солиғи Хитой ва Мовароуннаҳрда энг купи 15 динор, Хуросон ва Эронда энг кўпи 7 динор, энг ками эса, 1 динорни ташкил қилган.

М. Чингизхон вафотидан сўнг қабул қилинган барча ёрлиқ ва пайзаларни бекор этади. Натижада хонзодалар барча амалларини буюк қооннинг ноиблари б-н маслаҳатлашган ҳолда амалга оширишга мажбур бўлдилар.

М. 1259 й. Хитойга қарши олиб борилаётган уруш чоғида вабо касалига чалинади ва 8 кунлик хасталикдан сўнг вафот этади. Унинг жасади ўғли Асутой томонидан Мўғулистонга келтирилади. М. Бурҳон Холдун мавзеида Чингизхон ва Тулихон қабрлари яқинига дафн этилади.

Ад.: Рашид ад дин, Сборник летописей, т. 2, М. —Л., 1960; Бартол ьд В. В., Сочинения, т. 1, М., 1963; Абулғози, Шажарайи турк, Т., 1992; Мирзо Улуғ-бек, Тўрт улус тарихи, Т., 1994.

Ҳамидулла Дадабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.