Farididdin Attor

Farididdin Attor (taxallusi; asl ismi Muhammad Abu Bakr ibn Ibrohim; taxminan 1148/1151, Nişopur — 1219/1221) — fors mutasavvif şoiri va avliyolar hayotini yozib qoldirgan adib. ÖzME'ga köra, u asarlarida Tasavvuf ğoyalarini tarğib qilgan, Mansur Halloj va Boyazid Bistomiy ta'limotlarini davom ettirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Attor fors şe'riyatiga, xususan, Jaloliddin Rumiy ijodiga va umuman tasavvufga katta va uzoq ta'sir körsatgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, Attorning hayoti haqida ma'lumotlar kam va ular asrlar davomida afsonalar bilan aralaşib ketgan. «Attor» taxallusi uning kasbiga işora qiladi: u dorifuruş bölgan va köplab xaridorlarga xizmat qilgan. Manbalar uning Xurosonning yirik şahri Nişopurdan ekanini tasdiqlaydi. Rivoyatlarga köra, dorixonasiga kelganlarning dard-alamlari unga qattiq ta'sir qilib, u dökonini taşlab, Bağdod, Basra, Kufa, Makka, Madina, Damaşq, Xorazm, Turkiston va Hindistonga safar qilgan, sufiy şayxlar bilan uçraşgan.

Uning tuğilgan va vafot yillari haqida manbalar bir xil fikrda emas. Rusça Vikipediya tuğilgan yil uçun 1119, 1145–1146 va XII asrning ikkinçi yarmi kabi turli sanalar keltirilganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Attor 1221-yil aprelida möğullar Nişopurda uyuştirgan qirğin paytida halok bölgan. Uning Nişopurdagi maqbarasini Alişer Navoiy qurdirgan.

ÖzME'ga köra, Attor falsafasining asosini tavhid — Allohning yagonaligi haqidagi ta'limot taşkil etadi. Biroq u tavhidni faqat bu yagonalikni tan oliş deb emas, balki insonning Haq bilan qöşilişga, mutlaq Ruh tomon intilişi deb tuşungan. «Javhar uz-zot» asarida ruhiy va moddiy olamlarning yagonaligi ta'riflanadi: Alloh har bir zarrada mavjud, ammo uni oddiy köz bilan körib bölmaydi. Attor Haq va haqiqatni har doim inson mohiyati bilan boğlab tuşuntirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning asarlarida tasavvuf harakatining butun rivoji aks etgan, u qissalari uçun sufiylik manbalari bilan birga tarixiy solnomalar va latifalardan ham foydalangan.

Attorning eng maşhur asari — «Mantiq ut-tayr» («Quş tili», «Maqomoti tuyur» nomi bilan ham tanilgan). ÖzME bu dostonni 1175-yilga sanaydi va uni tasavvufning eng yirik adabiy yodgorligi deb baholaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, dostonda dunyo quşlari öziga podşoh izlab yiğiladi; hudhud ularni afsonaviy Simurğ huzuriga boşlab boradi. Quşlar yetti vodiydan — talab, işq, ma'rifat, istiğno, tavhid, hayrat va faqr-fano vodiylaridan ötadi; manzilga faqat öttiz quş yetib keladi va ular Simurğ özlari ekanini anglaydi. Doston masnaviy şaklida, inglizça Vikipediyaga köra, keyinroq Rumiy öz «Masnaviy»sida qöllagan vaznda yozilgan. ÖzME'ga köra, Navoiy bolaligida bu dostonni yod olgan va uning ta'sirida «Lison ut-tayr» dostonini yaratgan.

Attorning boşqa dostonlari qatoriga «Ilohiynoma», «Asrornoma», «Musibatnoma», «Javhar uz-zot», «Uşturnoma», «Bulbulnoma» kiradi; ÖzME'ga köra, ulardan ayrimlari ramziy-allegorik obrazlar asosida, boşqalari falsafiy mulohaza tarzida yozilgan. «Ilohiynoma»da 282 rivoyat, hikoyat va qissa bor. U «Pandnoma», «Devon» va majoziy işqni kuylagan «Xusravnoma» muallifi hamdir.

Attorning yagona nasriy asari — «Tazkirat ul-avliyo». ÖzME'ga köra, 96 bobdan iborat bu kitobda tasavvuf şayxlarining hayoti va karomatlari hikoya qilinadi. Uning Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida 10 dan ortiq qölyozma nusxasi, Xojaşoh ibn Sayyid Ahmad Xorazmiy qilgan özbekça tarjimaning tört qölyozmasi saqlanadi. Asarning Mirzo Kenjabek tomonidan qilingan yangi özbekça tarjimasi 1997-yilda naşr etilgan.