Nizomiy Ganjaviy

Nizomiy Ganjaviy (taxallusi; asl ismi Abu Muhammad Ilyos ibn Yusuf ibn Zakiy Muayyad; 1141, Ganja — 1209) — Ganja şahrida yaşab ijod qilgan şoir va mutafakkir, beş dostondan iborat «Xamsa» asarining muallifi. ÖzME uni ozarbayjon şoiri va ma'rifatparvari deb ataydi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning barça asarlari fors tilida yozilgan va u fors adabiyotidagi romantik doston janrining eng buyuk ustasi hisoblanadi; meros sifatida u Eron, Ozarbayjon, Afğoniston va Tojikistonda birdek qadrlanadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, şoirning hayoti haqida ma'lumot juda kam va ular asosan uning özi asarlarida keltirgan işoralarga tayanadi. An'anaviy tuğilgan yili 1141 bölib, uni YUNESKO ham rasman qabul qilgan; vafot sanasi ham ziddiyatli. ÖzME 1209-yilni körsatadi; rusça Vikipediyaga köra, bu sana Ganjadagi bir arabça bitikka asoslanadi, «Iskandarnoma»dagi bir parçaga tayangan boşqa taxminda esa 1202-yil keltiriladi.

ÖzME'ga köra, şoirning ota-bobolari Eronning Qum şahridan kelgan, onasi esa Ganja atrofidagi kurd sarkardalaridan birining qizi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, ota-onasi erta vafot etgan va uni tağasi tarbiyalagan. Şoir uç marta uylangan; birinçi xotini — Darband hokimi hadya qilgan qipçoq qiz bölib, undan yagona öğli Muhammad tuğilgan.

Nizomiy öz davrining nihoyatda bilimdon kişisi bölgan. ÖzME'ga köra, u Qur'onni yod olgan, fiqh, tarix, geografiya, falsafa, mantiq va adabni puxta egallagan, tibbiyot va astronomiyani ham yaxşi bilgan, yunon falsafasi, islomgaça bölgan eroniy adabiyot, yahudiy va nasroniylar tarixidan xabardor bölgan.

ÖzME qayd etişiça, XII asrda Ganjada hunarmand va kosiblarni birlaştirgan, adolat, saxovat va javonmardlikni şior qilgan axiylik harakati keng yoyilgan bölib, şoir dunyoqaraşining şakllanişiga uning ğoyalari ta'sir körsatgan. Nizomiy asarlarini öz davrining hukmdorlariga bağişlagan bölsa-da, saroy şoiri böliş taklifini rad etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u ijod erkinligini saqlaş uçun saroy hayotidan uzoq yurgan.

ÖzME'ga köra, Nizomiyning 20 ming baytli devoni bölgan, biroq undan faqat 16 qasida, 192 ğazal, 5 qit'a, 68 ruboiy va bir neça bayt bizgaça yetib kelgan.

Şoirning asosiy asari — «Xamsa» (forsça «Panj ganj» — «Beş xazina») beş dostondan iborat:

• «Mahzan ul-asror» («Sirlar xazinasi») — 20 maqola va ularga ilova qilingan hikoyatlardan tuzilgan axloqiy-falsafiy doston;
• «Xusrav va Şirin» — Sosoniy şoh Xusrav Parviz bilan Şirinning muhabbati va Farhodning fidoyiligi haqida;
• «Layli va Majnun» — arab rivoyatlari asosidagi işq dostoni;
• «Haft paykar» («Yetti gözal») — Bahrom Gör haqidagi, hikoya içida hikoya usulida yozilgan doston;
• «Iskandarnoma» — odil va ma'rifatli hukmdor hamda ideal jamiyat haqidagi orzular Iskandar obrazi orqali ifodalangan doston.

Dostonlarning yozilgan yillari manbalarda turliça beriladi: ÖzME «Mahzan ul-asror»ni 1173 yoki 1180-yilga, «Iskandarnoma»ni 1190–1200-yillarga oid deb hisoblaydi; inglizça Vikipediya esa birinçi dostonni 1163-yilga, «Iskandarnoma»ni 1194–1202-yillarga taalluqli deydi.

«Xamsa» Şarq adabiyotining keyingi taraqqiyotiga ulkan ta'sir körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Amir Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy, Alişer Navoiy, Fuzuliy va boşqa köplab şoirlar unga javob tarzida dostonlar yaratgan; birgina «Layli va Majnun»ning qirqdan ortiq forsça va ön uçta turkiy nusxasi sanab ötilgan. Uning dostonlari fors miniatyura san'atida eng köp tasvirlangan asarlar qatoriga kiradi.

ÖzME'ga köra, özbek mumtoz adabiyoti vakillari Nizomiyni öz ustozi deb bilgan. Navoiy «Nasoyim ul-muhabbat»da uni şayxlar qatorida tilga olgan. XIV asrda Qutb Xorazmiy «Xusrav va Şirin»ni turkiy tilga ögirgan, Haydar Xorazmiy «Mahzan ul-asror»ga javoban «Gulşan ul-asror»ni yozgan, Ogahiy esa «Haft paykar»ni nasriy tarjima qilgan. 1983-yilda Şoislom Şomuhamedov tarjimasida «Nizomiy şe'riyatidan» töplami çop etilgan. 1947-yilda Toşkentdagi pedagogika instituti Nizomiy nomi bilan atalgan.

Rusça Vikipediyaga köra, XX asrning 1940-yillarigaça Nizomiy fors şoiri sifatida tan olingan; 1940-yillarda, uning 800 yilligi munosabati bilan, sovet ilmida u rasman ozarbayjon şoiri deb e'lon qilingan. Bugungi kunda Ğarb ensiklopediyalari va köplab şarqşunoslar uni fors adabiyotining yirik namoyandasi deb hisoblaydi, Ozarbayjonda esa milliy şoir sifatida e'zozlanadi. Şoirning maqbarasi Ganja şahrida joylaşgan.