Nizomiy Aruziy Ibn Samarqandiy

Nizomiy Aruziy Ibn Samarqandiy — samarqandlik forsiyzabon adib va adabiyotşunos olim. U kotib, şoir, munajjim va tabib sifatida ham tanilgan. Bizgaça uning faqat “Majmaʼ unnavodir” nomi bilan yozilgan, keyinçalik “Çahor maqola” deb maşhur bölgan asari yetib kelgan.

Nizomiy Aruziy Samarqandda tuğilgan. Tuğilgan va vafot etgan yillari aniq emas. Özbekça Vikipediyada u 11-asrning 90-yillarida tuğilgan va 1160-yilda vafot etgan deb körsatilgan; rus Vikipediyasida esa umri 11-asrdan 12-asrgaça, vafoti Xorazmda deyiladi va aniq sanalar noma'lum ekani aytiladi. Inglizça manbada u 1110–1161-yillar oraliğida faoliyat yuritgani qayd etilgan.

Töliq ismi Abul Hasan Ahmad ibn Umar ibn Aliy deb keltiriladi. “Aruziy” (“aruzçi”) taxallusi aruzni puxta egallagani bilan boğliq va uni boşqa Nizomiylardan, avvalo Nizomiy Ganjaviydan ajratiş uçun ham işlatilgan.

Hayoti haqidagi ma'lumotlarning aksariyati uning öz asaridan olingan. Rus Vikipediyasiga köra, 1110/1111-yilda u Samarqandda Rudakiy haqida ma'lumot töplagan, 1112/1113-yilda Balxda Umar Xayyom va Muzaffar Asfizoriy bilan uçraşgan. Keyinroq Hirotda bölgan, Tus yaqinida saljuqiy sultoni Ahmad Sanjarning qarorgohiga borgan va şoir Amir Muizziy bilan tanişgan. Firdavsiy qabrini ziyorat qilgan, Nişopurda taxminan beş yil yaşagan. 1135/1136-yilda yana Nişopurda bölib, Umar Xayyom qabrini körgan. 1152/1153-yilda ğuriy hukmdori Alouddin bilan birga bölgan; uning qöşini Hirot yaqinida Sanjardan mağlub bölgaç, Nizomiy Aruziy Hirotda yaşirinib yurişga majbur bölgan. U Umar Xayyomni öz ustozi deb atagan.

Özbekça Vikipediyaga köra, u Ğur va Bomiyon viloyatlarida şansabiylar sulolasida 45 yil xizmat qilgan. Rus va ingliz manbalarida ham “Çahor maqola” yozilgan paytda u bu sulola xizmatida 45 yil bölgani aytiladi.

“Majmaʼ unnavodir” (“Nodirlar majmuasi”), ya'ni “Çahor maqola” (“Tört maqola”) 1155–1157-yillar orasida yozilgan. Asar ğuriy şahzoda Abul Hasan Husomiddin Aliga bağişlangan. U muqaddima va tört maqoladan iborat. Muqaddimada kitobning yoziliş sabablari va maqsadi bayon etilgan. Maqolalar dabirlik (kotiblik), şe'r, nujum (munajjimlik) va tibbiyot ilmlariga bağişlangan; har biri 10–12 hikoyat bilan boyitilgan. Muallif har bir kasb egasining ma'naviy qiyofasi va bilimi qanday bölişi kerakligini bayon qiladi.

Ikkinçi maqolada ijodkorning burçi va mas'uliyati, öziga talabçanligi, izlanişi, yoş ijodkorlarga ğamxörligi haqida gap boradi. Şuningdek, şakl va mazmun birligi, şe'riyatning inson tafakkuriga ta'siri haqida fikrlar bor. Inglizça manbaga köra, muallif boşlovçi şoir qadimgi ustozlardan 20 000, zamonaviy şoirlardan 10 000 bayt yodlaşi kerak, deb yozgan.

Asar Örta Osiyo va Xurosondagi ilm-fan, madaniyat hamda adiblar hayotini örganişda muhim manba hisoblanadi. Uning 12 ta qölyozma nusxasi va bir neça toşbosma nusxasi ma'lum; Istanbul nusxasi eng mö'tabar sanaladi. Eduard Braun asarni ingliz tiliga tarjima qilgan (1899). Muhammad Muin matni asosida S. Bayevskiy va Z. Vorojeykina rus tiliga (1963), M. Hasaniy özbekçaga (1985, qisqartirib) ögirgan. Asar yana urdu, arab, fransuz, turk va boşqa tillarga ham tarjima qilingan.