Nizomiy Aruziy ibn Samarqandiy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 219–220-b. — ziyouz.com
Nizomiy Aruziy ibn Samarqandiy (11-a.ning 90-y.lari — Samarqand — 1160) — adib, adabiyotşunos olim. Kotib, şoir, munajjim, tabib sifatida ham tanilgan. Aruzni puxta egallagani uçun Aruziy nomi b-n ham maşhur bölgan. 1111 y.da Şarq mamla-katlari böylab sayohat qilgan. Balx, Hirot, Tuye, Nişopur ş.larini kezib, Afğonistonning Ğur va Bomiyon viloyatlarida şansabiylar sulolasida 45 y. xizmat qilgan. Bizgaça «Majma' unnavodir» («Nodirlar majmuasi») yoki «Çahor maqola» («Tört maqola», 1156— 57) deb nomlangan asarigina yetib kelgan. Asar muqaddima va 4 maqoladan iborat. Muqaddimada kitobning yoziliş sabablari, maqsadi aytilgan. Asosiy qismidagi maqolalarda dabirlik ilmining mohiyati va yetuk dabir si-fatlari; şe'r ilmining mohiyati va şoirning salohiyati; ilmi nujumning mohiyati va munajjimning bilimi, tibbiyot ilmining mohiyati, tabiblik, tabibning vazifalari haqida fikr yuritilgan. Har bir maqola muallif tomonidan ilgari surilgan ğoya va fikrlarni aks ettiruvçi 10—12 hikoyat b-n ziynatlangan. N. A. har bir kasbga ta'rif berganda, şu kasb egasining ma'naviy qiyofasi va bilimi qanday bölişi lozimligini uqtiradi. Ayniqsa, kitobdagi ikkinçi ma-qola — «Şe'r ilmining mohiyati, şoir saloqiyati»da ijodkor burçi, mas'uliyati, uning öziga talabçan, hamişa izlanişda, örganişda bölişi, yoş ijodkorlarga ğamxörlik qilişi kerakligi aytilgan. Badiiy asarda şakl va mazmun birligi, şe'riyatning inson tafakkuriga ta'siri, badiiy-estetik, ta'lim-tarbiyaviy ahamiyati, uning inson kamolotiga, estetik di-diga ta'siri borasida ham qimmatli fikrlar bor. Asar Örta Osiyo va Xuro-son xalqlari ilm-fani, madaniyati, yozuvçişoirlar hayoti va ijodini örga-nişda muhim manbadir. «Majma' unnavodir»ning dunyo qölyozma xazinalarida 12 ta qölyozma va bir neça toşbosma nusxalari mavjud. Istanbul nusxasi eng mö'tabar nusxa hisoblanadi. Ingliz olimi Eduard Braun xuddi şu nusxani ingliz tiliga tarjima qilgan (1899). Eron olimi M. Muinning tanqidiy matni asosida asarni S. Bayevs-kiy va 3. Vorojeykina rus tiliga (1963), asl forsiy nusxadan M. Hasaniy özbekçaga (1985) qisqartirib tarjima qilganlar.
As: Nodir hikoyalar, T., 1985.
Ad.: Bertels Ye.E., Izbranniye trudi, t. 1, Istoriya persidsko-tadjikskoy literaturi, M, 1960 Abdull ayev I., Hikmatullayev H., Samarqandlik olimlar, T., 1969.
Begali Qosimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИЗОМИЙ АРУЗИЙ ибн Самарқандий (11-а.нинг 90-й.лари — Самарқанд — 1160) — адиб, адабиётшунос олим. Котиб, шоир, мунажжим, табиб сифатида ҳам танилган. Арузни пухта эгаллагани учун Арузий номи б-н ҳам машҳур бўлган. 1111 й.да Шарқ мамла-катлари бўйлаб саёҳат қилган. Балх, Ҳирот, Туе, Нишопур ш.ларини кезиб, Афғонистоннинг Ғур ва Бомиён вилоятларида шансабийлар сулоласида 45 й. хизмат қилган. Бизгача «Мажмаъ уннаводир» («Нодирлар мажмуаси») ёки «Чаҳор мақола» («Тўрт мақола», 1156— 57) деб номланган асаригина етиб келган. Асар муқаддима ва 4 мақоладан иборат. Муқаддимада китобнинг ёзилиш сабаблари, мақсади айтилган. Асосий қисмидаги мақолаларда дабирлик илмининг моҳияти ва етук дабир си-фатлари; шеър илмининг моҳияти ва шоирнинг салоҳияти; илми нужумнинг моҳияти ва мунажжимнинг билими, тиббиёт илмининг моҳияти, табиблик, табибнинг вазифалари ҳақида фикр юритилган. Ҳар бир мақола муаллиф томонидан илгари сурилган ғоя ва фикрларни акс эттирувчи 10—12 ҳикоят б-н зийнатланган. Н. А. ҳар бир касбга таъриф берганда, шу касб эгасининг маънавий қиёфаси ва билими қандай бўлиши лозимлигини уқтиради. Айниқса, китобдаги иккинчи ма-қола — «Шеър илмининг моҳияти, шоир салоқияти»да ижодкор бурчи, масъулияти, унинг ўзига талабчан, ҳамиша изланишда, ўрганишда бўлиши, ёш ижодкорларга ғамхўрлик қилиши кераклиги айтилган. Бадиий асарда шакл ва мазмун бирлиги, шеъриятнинг инсон тафаккурига таъсири, бадиий-эстетик, таълим-тарбиявий аҳамияти, унинг инсон камолотига, эстетик ди-дига таъсири борасида ҳам қимматли фикрлар бор. Асар Ўрта Осиё ва Хуро-сон халқлари илм-фани, маданияти, ёзувчишоирлар ҳаёти ва ижодини ўрга-нишда муҳим манбадир. «Мажмаъ уннаводир»нинг дунё қўлёзма хазиналарида 12 та қўлёзма ва бир неча тошбосма нусхалари мавжуд. Истанбул нусхаси энг мўътабар нусха ҳисобланади. Инглиз олими Эдуард Браун худди шу нусхани инглиз тилига таржима қилган (1899). Эрон олими М. Муиннинг танқидий матни асосида асарни С. Баевс-кий ва 3. Ворожейкина рус тилига (1963), асл форсий нусхадан М. Ҳасаний ўзбекчага (1985) қисқартириб таржима қилганлар.
Ас: Нодир ҳикоялар, Т., 1985.
Ад.: Бертельс Е.Э., Избранные труды, т. 1, История персидско-таджикской литературы, М, 1960 Абдулл аев И., Ҳикматуллаев Ҳ., Самарқандлик олимлар, Т., 1969.
Бегали Қосимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.