Hirot

Hirot — Afğonistonning şimoli-ğarbiy qismidagi şahar, Hirot viloyatining ma'muriy markazi. Şahar Herirud daryosi vohasida joylaşgan va mamlakatning uçinçi yirik şahri hisoblanadi.

Şahar nomi miloddan avval ham ma'lum bölgan. Rus tilidagi maqolaga köra, hozirgi Hirot örnida miloddan avvalgi 500-yillardan qadimgi fors şahri Artakona yoki Areya mavjud bölgan; miloddan avvalgi 330-yilda Aleksandr Makedonskiy uning qal'asini egallagan va şahar Aleksandriya-Ariana nomi bilan ma'lum bölgan. Sosoniylar davrida Hirot yirik şaharga aylangan, 7-asrdan arablar qöl ostida bölgan. Somoniylar davrida Xurosonning asosiy şahri edi.

1221-yilda şaharni möğul qöşinlari egallab, vayron qilgan. Özbekça maqolada şahar 1234-yilda Öqtoyxon tomonidan qayta tiklangani, rus tilidagi maqolada esa 1236-yilda qayta tiklangani va aholi joylaştirilgani aytiladi. Kurtlar hukmronligi davrida Hirot Xurosonning asosiy şahri sifatida tez ösdi; Möğullar bosqini natijasida karvon yöllari Hirot orqali ötgan.

1383-yildan Hirot Amir Temur davlati tarkibiga kirdi. Mironşoh, Şohrux, Abu Sa'id, Sulton Husayn Mirzo va boşqa temuriylar davrida u davlat poytaxti bölgan. Öşa davrda şahar Örta Şarqning yirik savdo, hunarmandçilik va madaniy markaziga aylangan, Hindiston, Xitoy va Yevropa bilan aloqalar olib borilgan, yirik madrasa, masjid va köpriklar qurilgan.

16-asrdan Hirot Safaviylar tarkibiga kiritildi. 1716-yilda Hirot hokimligi tuzildi. 1732-yilda şaharni Eron şohi Nodirşoh egalladi. 1747-yildan Durroniylar davlati tarkibida böldi, 19-asr boşida yarim beklik markazi bölib qoldi. 1863-yildan Afğoniston tarkibida.

Hirot Herirud daryosidan suğoriladigan vohada joylaşgan. Rus tilidagi maqolada dengiz sathidan balandligi 925 m deb körsatilgan. Şahar avtomobil yöllari çorrahasi hisoblanadi.

Özbekça maqolaga köra, 2012-yilda Hirot aholisi 436 300 kişini taşkil qilgan. Şahar aholisining yarmidan ziyodini tojiklar taşkil etadi: 85% tojiklar, 10% puştunlar, 2% hazorlar, 2% özbeklar va 1% turkmanlar. Rus tilidagi maqolada ham şu raqam keltirilgan (2012—2013-yillar röyxati), şahar aholisi köp millatli ekani ta'kidlanadi. Inglizça maqolada esa aholi soni taxminan 673 273 kişi deb baholangan.

Hirot mamlakat ğarbidagi muhim iqtisodiy markaz. Şaharda paxta tozalaş, töqimaçilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandçilik rivojlangan: qölda turli matolar va gilam töqiladi. Qoraköl teri va boşqa qişloq xöjalik mahsulotlari bilan savdo qilinadi. Rus tilidagi maqolada şaharda 200 dan ortiq fabrika faoliyat yuritişi qayd etilgan. Inglizça maqolada Hirot Eron va Turkmaniston bilan çegara yöllari orqali bojxona daromadi yiğiladigan sanoat va savdo markazi sifatida tasvirlangan.

Hirotda Alişer Navoiy, Jomiy, Hofizi Abru, Mirxond, Behzod kabi olim va fuzalolar yaşab, ijod qilgan. Hirot örta asr miniatyura va amaliy bezak san'atining markazi bölgan.

Me'moriy yodgorliklardan qal'a (15-asr), Jome masjidi (13–14-asrlar), Musallo ansambli tarkibidagi Gavharşodbegim masjidi minoralari va Abdullo Ansoriy maqbarasi (15-asr) saqlangan. Rus tilidagi maqolada Jome masjidi 16-asrga oid deb berilgan va Musallo ansambli 1885-yilda inglizlar tomonidan vayron qilingani aytilgan.