Hirot
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 172–173-b. — ziyouz.com
Hirot — Afğonistonning şim.- ğarbiy qismidagi şahar, Herirud daryosidan suğoriladigan vohada joylaşgan. Aholisi 167 ming kişi (2003). Avtomobil yöllari çorrahasi. Mamlakat ğarbiy qismidagi muhim iqtisodiy markaz. Paxta tozalaş, töqimaçilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandçilik rivojlangan, qölda turli matolar, gilam töqiladi. Qoraköl teri va b. qişloq xöjalik mahsulotlari bilan savdo qilinadi.
Şahar nomi mil. av. ham ma'lum bölgan. Sosoniylar davrida yirik şaharga aylangan. 7-a.dan arablar qöl ostida. Bu davrda H. yanada rivojlandi. Somoniylar davrida esa Xurosonning asosiy şahri. 10-a. boşlarida Ğuriylar davlati tarkibiga kirdi. 1020 y.dan H.ni Ğaznaviylar noibi sulton Mas'ud boşqargan. 1221 y.da şaharni Çingizxonning öğli Tuluy qöşinlari egallab, uni vayron qilgan. 1234 y.da şahar Öqtoyxon tomonidan qayta tiklangan. Möğullar bosqinçiligi davridagi vayronagarçiliklar natijasida karvon yöllari Örta Osiyodan Hindiston va Xitoyga H. orqali ötgan. Kurtlar hukmronligi vaqtida şahar Xurosonning asosiy şahri sifatida tez ösdi. 1383 y.dan H. Amir Temur davlati tarkibiga kirdi. Dastlab Mironşoh (1366—1408), keyinçalik Şohrux (1377-1447), Abu Sa'id (1424-69), Sulton Husayn Mirzo (1438 — 1506) va b. temuriylar davlatining poytaxti bölgan. Öşa davrda H. juda taraqqiy etgan. Örta Şarqning yirik savdo, hunarmandçilik va madaniy markaziga aylangan. Hindiston, Xi-toy va Yevropa bilan keng savdo va madaniy aloqalar olib borilgan. H. va uning atrofida yirik madrasa, mas-jid, köpriklar va b. jamoat binolari qurilgan. 16-a.dan H. Safaviylar davlati tarkibiga kiritildi. 1716 y.da mustaqil Hirot hokimligi tuzilgan. 1732 y.da şaharni Eron şohi — nodirşoh egallagan. 1747 y.dan Durroniylar davlati tarkibida. 19-a. boşida yarim beklik markazi bölib qolgan. 1863 y.dan Afğoniston davlati tarkibida.
H.da Alişer Navoiy, Jomiy, Hofizi Abru, Mirxond, Behzod kabi olim va fuzalolar yaşab, ijod qilganlar. H. — örta asr miniatyura va amaliy bezak san'atining markazi (q. Hirot miniatyura maktabi).
Me'moriy yodgorliklardan qal'a (15-a.), Jome masjidi (13—14-a.lar), Musallo ansambli tarkibidagi Gavharşodbegim masjidi minoralari, Abdullo Ansoriy maqbarasi (15-a.) va b. saklangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИРОТ — Афғонистоннинг шим.- ғарбий қисмидаги шаҳар, Ҳерируд дарёсидан суғориладиган воҳада жойлашган. Аҳолиси 167 минг киши (2003). Автомобиль йўллари чорраҳаси. Мамлакат ғарбий қисмидаги муҳим иқтисодий марказ. Пахта тозалаш, тўқимачилик, озиқ-овқат саноати корхоналари мавжуд. Ҳунармандчилик ривожланган, қўлда турли матолар, гилам тўқилади. Қоракўл тери ва б. қишлоқ хўжалик маҳсулотлари билан савдо қилинади.
Шаҳар номи мил. ав. ҳам маълум бўлган. Сосонийлар даврида йирик шаҳарга айланган. 7-а.дан араблар қўл остида. Бу даврда Ҳ. янада ривожланди. Сомонийлар даврида эса Хуросоннинг асосий шаҳри. 10-а. бошларида Ғурийлар давлати таркибига кирди. 1020 й.дан Ҳ.ни Ғазнавийлар ноиби султон Масъуд бошқарган. 1221 й.да шаҳарни Чингизхоннинг ўғли Тулуй қўшинлари эгаллаб, уни вайрон қилган. 1234 й.да шаҳар Ўқтойхон томонидан қайта тикланган. Мўғуллар босқинчилиги давридаги вайронагарчиликлар натижасида карвон йўллари Ўрта Осиёдан Ҳиндистон ва Хитойга Ҳ. орқали ўтган. Куртлар ҳукмронлиги вақтида шаҳар Хуросоннинг асосий шаҳри сифатида тез ўсди. 1383 й.дан Ҳ. Амир Темур давлати таркибига кирди. Дастлаб Мироншоҳ (1366—1408), кейинчалик Шоҳрух (1377-1447), Абу Саъид (1424-69), Султон Ҳусайн Мирзо (1438 — 1506) ва б. темурийлар давлатининг пойтахти бўлган. Ўша даврда Ҳ. жуда тараққий этган. Ўрта Шарқнинг йирик савдо, ҳунармандчилик ва маданий марказига айланган. Ҳиндистон, Хи-той ва Европа билан кенг савдо ва маданий алоқалар олиб борилган. Ҳ. ва унинг атрофида йирик мадраса, мас-жид, кўприклар ва б. жамоат бинолари қурилган. 16-а.дан Ҳ. Сафавийлар давлати таркибига киритилди. 1716 й.да мустақил Ҳирот ҳокимлиги тузилган. 1732 й.да шаҳарни Эрон шоҳи — нодиршоҳ эгаллаган. 1747 й.дан Дурронийлар давлати таркибида. 19-а. бошида ярим беклик маркази бўлиб қолган. 1863 й.дан Афғонистон давлати таркибида.
Ҳ.да Алишер Навоий, Жомий, Ҳофизи Абру, Мирхонд, Беҳзод каби олим ва фузалолар яшаб, ижод қилганлар. Ҳ. — ўрта аср миниатюра ва амалий безак санъатининг маркази (қ. Ҳирот миниатюра мактаби).
Меъморий ёдгорликлардан қалъа (15-а.), Жоме масжиди (13—14-а.лар), Мусалло ансамбли таркибидаги Гавҳаршодбегим масжиди миноралари, Абдулло Ансорий мақбараси (15-а.) ва б. сакланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.