Abbos I
SaqlaşBoşqa nomlari: Abbas the Great
Öqiş: 2 daqiqa
Abbos I — Safaviylar davlatining beşinçi podşohi. U 1588-yilda taxtga çiqib, 1629-yilgaça hukmronlik qilgan. Ingliz va rus tilidagi manbalarda u «Buyuk Abbos» nomi bilan ham tilga olinadi.
Yoşlik davri
13Abbos 1571-yil 27-yanvarda Hirotda tuğilgan. U şahzoda Muhammad Xudobanda va uning rafiqasi Xayr an-Niso Begumning uçinçi öğli edi. Bobosi Şoh Tahmosp I tuğilgan paytda Eronning şohi bölgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Abbos bir yarim yoşga yetmasdan ota-onasidan ajratilgan: ular Şirozga yuborilgan, Hirotning nomigagina hokimligi esa Abbosga topşirilgan. Uning haqiqiy hokimi va vasiysi (lala) qizilboşlarning ustajlu qabilasidan Şohquli Sulton bölgan. Abbos ularning qaramoğida harbiy mahoratni örgangan, poyga va ovga qiziqqan, uy quldorlari (ğulomlar) bilan birga tarbiyalangan.
Tahmosp I 1576-yilda vafot etgaç, mamlakatda fuqarolar uruşi boşlandi. Abbosning onasi 1579-yil 26-iyulda qizilboşlar tomonidan böğib öldirilgan; ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, bu voqea uni qizilboşlar kuçini jilovlaş zarur degan fikrga olib kelgan bölişi mumkin. Akasi Hamza Mirza 1586-yil 5-dekabrda öldirilgan.
Taxtga çiqişi
13Xurosonda qizilboş yetakçisi Murşid Quli Xon Maşhadni egallab, Abbosni öz qaramoğiga olgan. Özbek qöşinlari Xurosonga bostirib kirib, Hirotni qamal qilganda, u Abbosni taxtga ötqaziş uçun oxirgi imkoniyat deb hisobladi. Ozbek tilidagi Vikipediya maqolasiga köra, u şahzoda bilan Qazvinga kirib, uni 1587-yil 16-oktabrda şoh deb e'lon qilgan; ingliz va rus tilidagi manbalarda esa taxtga çiqiş 1588-yil bilan boğlanadi (rus tilidagi Vikipediyada 1588-yil 1-oktabr, şoh Muhammad taxtdan voz keçgan). Abbos qöğirçoq bölib qolmay, tez orada hokimiyatni öz qöliga olgan.
Içki siyosati
13Abbos qizilboşlarning ta'sirini kamaytiriş uçun ğulomlar tizimini kengaytirdi: davlat boşqaruvi va armiyaga minglab çerkes, gruzin va arman asirlari jalb etildi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, u şohga bevosita böysunadigan muntazam armiya (şahsevanlar) tuzgan. Rus tilidagi Vikipediyada yana yöl, köprik qurilişi, savdoni jonlantiriş va «abbosi» tangasini joriy etiş haqida aytiladi. 1598-yilda poytaxt Qazvindan Isfaxonga köçirildi.
Taşqi siyosati va uruşlari
13Abbos Usmonlilar va özbeklarga qarşi kuraşib, yöqotilgan hududlarni qaytardi. 1603–1618-yillardagi uruş oxiriga kelib Zaqafqaziya va Doğistonni, şuningdek Şarqiy Anadolu va Mesopotamiyaning bir qismini qölga kiritdi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1590-yilgi Istanbul şartnomasi bilan u özbeklarga qarşi kuraşişga kuç töplaş uçun Usmonlilarga hududlar berişga rozi bölgan. Manbalarda Kaxetiya aholisining qirğin va deportatsiyaga uçraşi, 1604-yilda Armanistondan 250 mingdan ortiq kişining Eronga majburan köçirilişi ham qayd etilgan.
Keyingi yillari
13Ingliz va özbek tilidagi manbalarga köra, çerkes yetakçilari iştirokidagi sud fitnasidan söng Abbos öz öğillaridan şubhalanib, ularni öldirgan yoki kör qilgan. U 1629-yil 19-yanvarda Qazvinda vafot etgan (rus tilidagi Vikipediya).
Merosi
13Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Abbos davrida Safaviylar davlati eng yuksak darajaga yetgan, Tigrdan Qandahorgaça çözilgan. Isfaxon uning davrida Safaviylar me'morçiligining markaziga aylangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Abbos I // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1100 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAbbos I. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1100
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1100
Hayot yöli 4 bekat · Globusda köriş →
Hirot 1571–1587 · 16 yil
Hirotda tuğilgan, bolaligida Xuroson hokimi sifatida şu yerda qoldirilgan va voyaga yetgan.
Manba: https://uz.wikipedia.org/wiki/Abbos_IQazvin 1587–1598 · 11 yil
Murşid Qoli Xon uni Qazvinga olib borib şoh deb e'lon qildi; Safaviylar poytaxti şu yerda edi.
Manba: https://uz.wikipedia.org/wiki/Abbos_IIsfahon 1598–1629 · 31 yil
Poytaxtni Qazvindan Isfaxonga köçirdi va bu şaharni Safaviylar me'morçiligining markaziga aylantirdi.
Manba: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_I_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B9Behşahr 1629
Vafot etdi
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Wikidata: Q171349wikidata.org · P106, P569 (Yulian taqvimi), P19, P570, P20
- 2https://uz.wikipedia.org/wiki/Abbos_Iuz.wikipedia.org
- 3https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_I_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B9ru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.