Monarx

Monarx (yunonça: monarços) — davlatning yakka hukmdori, monarxiya davlat boşliği. Odatda hokimiyat unga meros bölib ötadi, ba'zan esa monarx saylanadi.

Monarx odatda davlatdagi eng yuqori hokimiyatga ega böladi. Uning qölida oliy davlat, harbiy va sud hokimiyati jamlanişi mumkin. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, mutlaq monarxiya hozir faqat Osiyo davlatlarida saqlangan, Vatikan esa teokratik monarxiyadir. Hozirgi paytda monarx hokimiyati köpinça oliy qonun çiqaruvçi organ bilan çeklanadi, bunday monarxiya parlament yoki konstitutsiyaviy monarxiya deyiladi. Konstitutsiyaviy monarxiyada haqiqiy qonun çiqaruvçi hokimiyat parlamentga, ijro hokimiyati hukumatga tegişli böladi. Monarx asosan tantanavor örin tutadigan mamlakatlarda real rahbarlik monarxga boğliq emas.

Barça monarxiyali mamlakatlarda monarx qonun böyiça daxlsiz hisoblanadi va har qanday mas'uliyatdan ozod etiladi.

Monarx turli unvonlar bilan ataladi: Buyuk Britaniya, Ispaniya, Daniya, Şvetsiya va Belgiyada — qirol; Malayziya, Bruney va Ummonda — sulton; Quvayt va BAAda — amir; Lyuksemburgda — buyuk gersog; Lixtenşteynda — knyaz. Boşqa unvonlar orasida imperator, fir'avn, şoh, xon va boşqalar bor.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, monarx hokimiyat huquqini meros qilib olişi yoki belgilangan tartibda monarx çiqarişga haqli oila doirasidan tanlanişi mumkin. Ayrim hollarda şaxs özini monarx deb e'lon qilgan yoki hokimiyatni egallab olgan, masalan, qadimgi Yunonistondagi köplab tiranlar. Yoş bola monarx bölsa, voyaga yetgunça regent tayinlanadi.

Meros tizimlari turliça bölgan: qon yaqinligi, primogenitura, agnatik katta yoşlik, Salik qonuni va boşqalar. Saylanadigan monarxiyaga tarixiy misollar — Muqaddas Rim imperatorlari va Polşa–Litva Aholi Birligi qirollari; hozirgi misollar — Malayziyaning Yang di-Pertuan Agongi (Hukmdorlar kengaşi tomonidan beş yilga tayinlanadi) va Rim papasi (Kardinallar kolleji tomonidan umrbod saylanadi).

Fir'avnlar qadimgi Misrni uç ming yil (miloddan avvalgi taxminan 3150 — 31-yillar) boşqargan. Amerikada Jan-Jak Dessalin 1804-yil 22-sentabrda özini Gaiti imperatori deb e'lon qilgan; Braziliyada 1822–1889-yillarda imperatorlar Pedro I va Pedro II hukmronlik qilgan. Sönggi asrlarda köplab davlatlar monarxiyani bekor qilib, respublikaga aylangan.

Taxtga oid merosda Şvetsiya 1980-yilda mutlaq primogeniturani joriy etgan birinçi monarxiya bölgan: taxtni monarxning katta farzandi, jinsidan qat'i nazar, egallaydi. Keyin Niderlandiya (1983), Norvegiya (1990), Belgiya (1991), Daniya (2009), Lyuksemburg (2011) va Buyuk Britaniya (2013-yil 25-aprel) bu tartibni qabul qilgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, tarixda va hozirda köpçilik monarxlar qirollik oilasida tuğilib, ulğayib, kelajakdagi vazifalarga tayyorlangan.