Nasrullaxon (Afğoniston)

Nasrullaxon (1874–1920) — Afğoniston amiri Abdurrahmonxonning ikkinçi öğli. U 1919-yil 21 fevraldan 28 fevralgaça, bir hafta davomida Afğoniston taxtini egallagan.

Nasrullaxon 1874-yili Samarqandda tuğilgan. Uning tuğilişi otasi Abdurrahmonxon Rossiya Turkistonida surgunda yaşagan davrga töğri keladi. Akalari Habibulloxon va Muhammad Umarxon edi. Ingliz tilidagi maqolada Muhammad Umar ukasi sifatida körsatilgan, özbekça maqolada esa u akalari qatorida tilga olingan. 1880-yil 22-iyulda Abdurrahmonxon taşqi siyosatni Britaniya siyosatiga moslaştiriş şarti bilan Afğoniston amiri sifatida tan olindi. Şundan söng Nasrulla va Habibullo şahzodalarga aylandi.

1895-yilda Abdurrahmonxon qiroliça Viktoriyaga hurmat bajo keltiriş uçun Angliyaga borişni niyat qilgan, ammo soğliği sababli örniga Nasrullani yubordi. Nasrulla 29-aprelda 90 dan ortiq amaldor hamrohligida Bombeydan jönadi, 23-mayda Portsmutga yetib keldi, 27-mayda Vindzorda qiroliça tomonidan qabul qilindi. Safarda Liverpul yer usti temir yöli, Askot, Glazgo va Elswick Companyga bordi. Liverpul musulmon instituti faoliyatini qöllab-quvvatlaş uçun Abdulla Quilliamga 2500 funt sterling berdi.

U 20 yoşda edi; xabar qilinişiça, ingliz tilini yaxşi bilmagan va mahalliy matbuotda yaxşi taassurot qoldirmagan. 3-sentyabrda Parijga, söng Rim va Neapolga jönab, 16-oktyabrda Karaçiga yetdi va Kvetta, Çaman, Qandahor orqali Kobulga qaytdi. National Geographic Magazine buni afğon amalga oşirgan eng uzoq sayohat deb hisoblagan. 1895-yilda u va Habibullo Avliyo Maykl va Avliyo Jorj ordeni bilan taqdirlandi.

1901-yil 3-oktyabrda Abdurrahmonxon 57 yoşida vafot etdi, taxtga Habibulloxon ötirdi. Diniy doiralar Nasrullada ittifoqçini kördi: u dindor bölib, Qur'on hofizi edi. Habibulloxon uni taxtga da'vogar deb bilib, tinçlantirişga harakat qildi: Nasrullani armiya boş qömondoni va Davlat kengaşi raisi etib tayinladi. Ingliz tilidagi maqolaga köra, keyinroq uni öz öğillaridan ustun qöyib valiahd deb e'lon qildi.

Ingliz tilidagi maqolada yozilişiça, Nasrulla Britaniyaga nisbatan unçalik xayrixoh bölmagan, qabila hududlaridagi ta'sirni saqlaşni qöllab-quvvatlagan. Birinçi jahon uruşida u Markaziy davlatlar tomonida uruşga kirişni yoqlagan; Habibulloxon esa betaraflikni tanlagan. Angus Xemilton 1910-yilda çop etilgan kitobida Nasrullani „Afğondagi böronli yulduz“ deb ta'riflagan.

1919-yil fevralda Habibulloxon Lağmonga ovga bordi; hamrohlari orasida Nasrulla, öğli Inoyatulloh va Nodirxon bor edi. 20-fevral oqşomida Habibulloxon çodirida öldirildi. Manbalarda bu haqda turliça aytiladi: özbekça Vikipediyada buyruqni Habibulloxonning özi bergan, deyilgan, inglizça maqolada esa uni öğli Omonulloh buyruği bilan sahifa Şuja ud-Davla öldirgan, rus tilidagi maqolada esa „noma'lum şaxs“ öldirgan deyilgan.

21-fevralda Jalolobodda Nasrulla Inoyatulloh qöllovi bilan amir deb e'lon qilindi. Habibulloxonning öğli Omonullohxon Kobulda xazinani egallab, töntariş uyuştirdi va 28-fevralda özini amir deb e'lon qildi. Inglizça va rusça maqolalarga köra, 3-martda Nasrulla hibsga olindi. 13-aprelda Kobulda sud bölib, u Habibulloxonning ölimida ayblanib, umrbod qamoqqa hukm qilindi. Taxminan bir yildan söng, 1920-yilda, qamoqda öldirildi. Inglizça maqola vafot sanasini 1920-yil may deb körsatadi.