Ajziy

Ajziy (taxallusi; asl ismi Saidahmad Hasanxöja öğli Siddiqiy; 1864 — 1927) — özbek va tojik tillarida ijod qilgan ma'rifatparvar şoir, tarjimon va pedagog, Turkiston jadidçilik harakatining Samarqanddagi namoyandalaridan biri. ÖzME'ga köra, u Samarqandda tuğilgan; özbekça Vikipediya tuğilgan joyini Samarqand yaqinidagi Halvoyi qişloği deb körsatadi. 1926-yilda Özbekistonda xizmat körsatgan öqituvçi unvoniga sazovor bölgan.1

Özbekça Vikipediyaga köra, Saidahmad otasidan erta ayrilib, bobosining tarbiyasida ösgan, yoşligida soatsozlik hunarini örgangan. Samarqand va Buxoro madrasalarida tahsil olgan, arab, fors va ozarbayjon tillarini puxta özlaştirgan, keyinroq rus tilini ham örgangan.

ÖzME'ga köra, 1901–1903-yillarda u Kavkaz, bir qator arab mamlakatlari va Rossiyani kezib çiqqan, Jiddadagi Rossiya konsulligida ma'lum muddat tarjimon bölib işlagan. Safardan qaytgaç, Halvoyi qişloğida yangi usuldagi maktab oçgan va unda dars bergan. Şoir 1903-yilda özi qurdirgan bu maktab hozir ham faoliyat körsatadi va uning nomi bilan ataladi. Ajziy maktab uçun darslik tuzib, unga öz tarjimalaridan namunalar kiritgan.

1917-yil fevral inqilobidan söng u ijtimoiy-siyosiy hayotda faol qatnaşgan, 1918–1921-yillarda Samarqand viloyat adliya komissari lavozimida işlagan. 1922-yildan yana pedagogik faoliyatga qaytgan. Ajziy 1927-yilda vafot etgan.

Ajziy 1880-yillardan şe'r yoza boşlagan. Uning «Anjumani arvoh» («Arvohlar yiğini», 1912) va «Mir'oti ibrat» («Ibrat oynasi», 1914) dostonlari, «Ganjinai hikmat» («Hikmat xazinasi», 1914) va «Ayn ul-adab» («Odob çaşmasi», 1916) şe'riy töplamlari naşr etilgan. «Anjumani arvoh»da xonlikdagi turğunlik tanqid qilingan. «Mir'oti ibrat»da esa Turkistonning öşa davrdagi ayançli ahvoli va undan qutuliş yöllari muhokama qilinadi: ÖzME'ga köra, şoir ilm-fan, davlat, til va qonunni har bir millat kelajagining tört asosi deb biladi va ularsiz millat halokatga yuz tutişini ta'kidlaydi.

Uning şe'rlari falsafiy teranligi, ijtimoiy-siyosiy muşohadalari va Fuzuliy hamda Bedil an'analariga yaqin uslubi bilan ajralib turadi. Milliy uyğoniş davrining boşqa ijodkorlari singari Ajziy ham adabiyotning asosiy vazifasini xalqni ma'rifatga çorlaş va unga öz haq-huquqlarini anglatişda körgan. Özbekça Vikipediyaga köra, uning şe'rlari Kavkazda çiqqan «Mulla Nasriddin» kabi jurnallarda ham bosilgan.

1908–1910-yillarda Ajziy Lev Tolstoy hikoyalarini, Ivan Krilov masallarini va Nikolay Gogolning «Şinel» qissasini özbek va tojik tillariga tarjima qilgan. 1920-yillarda Samarqandda özbek va tojik tillarida çiqqan «Maşrab» va «Mulla Muşfiqiy» hajviy jurnallari hamda «Zarafşon» gazetasini naşr etişda iştirok etgan. «Mayna», «Ginagina», «Şaşpar», «Tir», «Gumnom», «Olmos» kabi imzolar bilan hajviy asarlar yozgan. ÖzME bu asarlarda şoirning yangi tuzum davridagi özgarişlardan qoniqmasligi va kelajak haqidagi xavotiri sezilişini qayd etadi. Tanlangan asarlari 1973-yilda alohida kitob bölib naşr qilingan.