Ajziy
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 207-b. — ziyouz.com
Ajziy (taxallusi; asl ismi Saidahmad Hasanxöja öğli Siddiqiy) (1864 — Samarqand — 1927) — ma'rifatparvar şoir, tarjimon. Özbekistonda xizmat körsatgan öqituvçi (1926). Samarqand, Buxoro madrasalarida öqigan. Arab, fors, ozarbayjon tillarini mukammal bilgan. Keyinroq rus tilini ham örgangan. 1901—03 y.larda Kavkaz, bir qator Arab mamlakatlari va Rossiyaga sayohat qilgan. Jiddada ma'lum muddat rus elçixonasida tarjimon bölgan. Samarqandga qaytgaç, şahar yaqinidagi Halvoyi qişloğida yangi usuldagi maktab oçib, öqituvçilik qilgan. L. Tolstoy hikoyalarini, Krilov masallarini, Gogolning «Şinel» povestini özbek va tojik tillariga tarjima qilgan (1908— 10). Darslik yozib, tarjimalaridan namunalar kiritgan. A. 80-y.lardan şe'r yoza boşlagan. «Ayn uladab» («Odob çaşmasi», 1916), «Ganjinai hikmat» («Hikmat xazinasi», 1914) kabi-şe'riy töplamlari, «Mir'oti ibrat» («Ibrat oynasi», 1914), «Anjumani arvoh» («Arvohlar yiğini», 1912) dostonlari naşr qilindi. «Mir'oti ibrat»da Turkistonning öşa davrdagi fojiali ahvoli va undan qutuliş çoralari haqida bahs yuritgan. Ilm-fan, davlat, til, qonun — bularsiz heç bir millatning istiqboli yöq, bu tört narsani qölga kiritmagan millat halokatga mahkumdir, deydi. «Anjumani arvoh»da esa xonlikdagi turğunlik tanqid qilingan. Şe'rlari çuqur fal-safiy mazmuni, ijtimoiy-siyosiy muşohadalari, Fuzuliy va Bedilona uslubi b-n ajralib turadi. U milliy uyğoniş davrining barça şoirlari singari keng ommani ma'rifatga boşlaş, haq-huquqini anglatişni adabiyotning boş mavzui deb bildi.
A. 1917 y. fev. inqilobidan keyin ijtimoiy harakatda bevosita iştirok etdi. 1918—21 y.da Viloyat Adliya komissari lavozimida işladi. 1922y.dan yana öqituvçilikka qaytgan. Samarqandda özbek va tojik tillaridagi «Maşrab», «Mulla Muşfiqiy» kabi hajviy jur. larni, «Zarafşon» gaz.ni çiqarişda faol iştirok etgan. «Mayna», «Ginagina», «Şaşpar», «Tir», «Gumnom», «Olmos» imzolari b-n hajviy asarlar yozgan. Ularda şöro tuzumida yuz berayotgan özgarişlarni xuşlamaslik, kelajakdan xavotirlaniş kayfiyatlari seziladi. 1903 y.da Halvoyi qişloğida şoirning özi qurdirgan maktab hali ham bor, hozir uning nomida.
As.:Siddiqiy — Ajziy, Tanlangan asarlar, T., 1973.
Ad.: Qosimov B., Maslakdoşlar, T., 1994.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЖЗИЙ (тахаллуси; асл исми Саидаҳмад Ҳасанхўжа ўғли Сиддиқий) (1864 — Самарқанд — 1927) — маърифатпарвар шоир, таржимон. Ўзбекистонда хизмат кўрсатган ўқитувчи (1926). Самарқанд, Бухоро мадрасаларида ўқиган. Араб, форс, озарбайжон тилларини мукаммал билган. Кейинроқ рус тилини ҳам ўрганган. 1901—03 й.ларда Кавказ, бир қатор Араб мамлакатлари ва Россияга саёҳат қилган. Жиддада маълум муддат рус элчихонасида таржимон бўлган. Самарқандга қайтгач, шаҳар яқинидаги Ҳалвойи қишлоғида янги усулдаги мактаб очиб, ўқитувчилик қилган. Л. Толстой ҳикояларини, Крилов масалларини, Гоголнинг «Шинель» повестини ўзбек ва тожик тилларига таржима қилган (1908— 10). Дарслик ёзиб, таржималаридан намуналар киритган. А. 80-й.лардан шеър ёза бошлаган. «Айн уладаб» («Одоб чашмаси», 1916), «Ганжинаи ҳикмат» («Ҳикмат хазинаси», 1914) каби-шеърий тўпламлари, «Миръоти ибрат» («Ибрат ойнаси», 1914), «Анжумани арвоҳ» («Арвоҳлар йиғини», 1912) достонлари нашр қилинди. «Миръоти ибрат»да Туркистоннинг ўша даврдаги фожиали аҳволи ва ундан қутулиш чоралари ҳақида баҳс юритган. Илм-фан, давлат, тил, қонун — буларсиз ҳеч бир миллатнинг истиқболи йўқ, бу тўрт нарсани қўлга киритмаган миллат ҳалокатга маҳкумдир, дейди. «Анжумани арвоҳ»да эса хонликдаги турғунлик танқид қилинган. Шеърлари чуқур фал-сафий мазмуни, ижтимоий-сиёсий мушоҳадалари, Фузулий ва Бедилона услуби б-н ажралиб туради. У миллий уйғониш даврининг барча шоирлари сингари кенг оммани маърифатга бошлаш, ҳақ-ҳуқуқини англатишни адабиётнинг бош мавзуи деб билди.
А. 1917 й. фев. инқилобидан кейин ижтимоий ҳаракатда бевосита иштирок этди. 1918—21 й.да Вилоят Адлия комиссари лавозимида ишлади. 1922й.дан яна ўқитувчиликка қайтган. Самарқандда ўзбек ва тожик тилларидаги «Машраб», «Мулла Мушфиқий» каби ҳажвий жур. ларни, «Зарафшон» газ.ни чиқаришда фаол иштирок этган. «Майна», «Гинагина», «Шашпар», «Тир», «Гумном», «Олмос» имзолари б-н ҳажвий асарлар ёзган. Уларда шўро тузумида юз бераётган ўзгаришларни хушламаслик, келажакдан хавотирланиш кайфиятлари сезилади. 1903 й.да Ҳалвойи қишлоғида шоирнинг ўзи қурдирган мактаб ҳали ҳам бор, ҳозир унинг номида.
Ас.:Сиддиқий — Ажзий, Танланган асарлар, Т., 1973.
Ад.: Қосимов Б., Маслакдошлар, Т., 1994.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.